یتیمنوازی نگهبانی مالی و معنوی از یتیم میباشد که در آیین اسلام، بسیار به آن توصیه گردیدهاست. قرآن یتیم را گرامی داشته و با پیشنهادهایی مخاطبانش را به رعایت دستمزد یتیمان و دقت و خیر و خوبی به آنها دعوت نموده است. در قرآن به تکریم یتیم، اِخوراک یتیم، احسان و خوبی به یتیم و انفاق به یتیم سفارش حسینیه نصرت مشهد گردیدهاست.
در احادیث اسلامی هم محبت و اعتنا به یتیمان مداقه خاصی داراست. از رسول(ص) ماجرا گردیده: «هرکس یتیمی را تاوقتیکه بینیاز گردد، گزینه بخشندگی خویش قرار دهد، فردوس بر وی واجب میگردد». یتیمنوازی در سیرهٔ اهلبیت هم بسیار عنایت داشته میباشد. از جمله، از امام علی(ع) گفته شده که اهتمام متعددی به فعالیت یتیمان داشت و خویش را بابا یتیمان آدرس حسینیه نصرت مشهد نامید.
در طی تاریخ، در عالم اسلام، به یتیمنوازی اعتنا ویژه گردیده و دارالایتامهایی با تیتر مدرسهالایتام برای مراقبت و سرپرستی آنها تأسیس گردیدهاست. در سال ۱۳۹۲ش در کشورایران، ضابطه دفاع از خردسال ها و نوجوان ها بیسرپرست و بدسرپرست در مجلس شورای اسلامی رزرو حسینیه نصرت مشهد ثبت شد.
بایستگی نگهبانی از یتیم در آئین
تابلوی دفاع (یتیمنوازی) تاثیر محمود فرشچیان
عالمان فقهی گفتهاند اسلام به احترامگذاشتن به یتیم و هواخواهیدادن به وی پیشنهاد کرده[۱] و جامعه را در عوض یتیمان مسئول دانسته میباشد.[۲] همینطور به مؤمنان فرمان گردیده که به شغل یتیمان بپردازند تا ضرر و زیان و زیانی متوجه آن ها نشود.[۳] بهگفته حسین انصاریان، شیخ و خطیب شیعه، یتیمنوازی از گران قدرترین عبادات شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد میباشد[۴]
یتیم چه کسی است؟
نوشتهعلمیٔ مهم: یتیم
یتیم در اصطلاح دینی کسی میباشد که پدرش را پیش از بلوغ از دست داده میباشد.[۵] در قرآن و حدیث، یتیم به معنی غیرشرعی و لغوی، یعنی هر کس یکی والدینش را از دست داده نیز استفاده شدهاست.[۶]
توصیه قرآن به تکریم یتیم
عده ای که اموال یتیمان را بهستم می خورند، جز این وجود ندارد که آتشی در شکم خویش فرومیمارک و بهزودی در آتشی فروزان درآیند. «آیه ۱۰ سوره نساء»
قرآن یتیم را گرامی داشته و با توصیههایی مخاطبان خویش را به رعایت حقوق و دستمزد یتیمان و اعتنا و خیر به آن ها دعوت نموده است.[۷] در قرآن به تکریم یتیم (آیه ۱۷ سوره فجر)، اِخوراک یتیم (آیه ۸ سوره بشر، آیه ۱۵ سوره بلد)، احسان و خوبی به یتیم[۸] (آیه ۸۳ سوره بقره، آیه ۳۶ سوره نساء) و انفاق به یتیم[۹] (آیه ۲۱۵ سوره بقره) پیشنهاد گردیدهاست.[۱۰]
در نشانهها ۱ و ۲ سوره ماعون، عده ای که آخرت را منکر میباشند، به عبارتی عده ای میباشند که یتیم را از خویش میرانند.[۱۱] در آیه ۹ سوره ضحی، خطاب به نبی(ص) و کلیه مسلمانها بیان شده یتیم را تحقیر نکنید.[۱۲] بر پایه ی آیه ۱۰ سوره نساء، عده ای که اموال یتیمان را به ناحق تصرف مینمایند مشقت بارترین عذاب را خواهند رویت کرد[۱۳] و در آتشی افروخته وارد خواهند شد.[۱۴]
بیان شده حق یتیم آن میباشد که اموال اورا در شایسته ترین وجه به شغل اندازند تا بهره بیشتری داشته باشد و زمانی بالغ شد، حق اورا به وی تسلیم کنند.[۱۵] مبنی بر آیه ۱۷ سوره فجر، ادله ذلت بعضی این میباشد که یتیم را گرامی نداشته و حقوقش را رعایت نکردهاند.[۱۶] از این آیه مستعمل که هرکس به اکرام یتیم و رعایت حق وی برخیزد، گزینه اکرام پروردگار قرار می گیرد.[۱۷] بهگفته جعفر سبحانی از مراجع تاسی، قرآن بسیار کوشیده تا دیدگان جامعه را بهسوی یتیمان جلب نماید؛ تا آنجا که فرمان می دهد هنگام تقسیم اموال میت، هرگاه یتیمی میان نزدیکان وی باشد، سهمی نیز به وی بدهند، هرچند وارث نباشد.[۱۸]
سیره اهلبیت
در احادیث اسلامی محبت و اعتنا به یتیمان عنایت خاصی دارااست[۱۹] و تکریم یتیم جزئی از سیره اهلبیت(ع) دانسته شدهاست.[۲۰] از رسول(ص) نقل کردهاند: «هرکس یتیمی را تا هنگامی که بینیاز گردد، آیتم بخشندگی خویش قرار دهد، فردوس بر وی واجب می گردد.»[۲۱] همینطور بیان شده که امام علی(ع) اهتمام متعددی به شغل یتیمان داشت و خویش را بابا یتیمان نامید.[۲۲] امام علی(ع) در وصیتنامه خویش اعتنا به یتیمان را در کنار اعتنا به نماز و قرآن قرار داده و گفته میباشد: «یتیمان را گاهی سیر و گاهی گرسنه نگذارید و نکند با حضور شما رنج بکشند.»[۲۳]
پرورشگاه ایتام
تصویری از دارالایتام محمدی (احتمالاً در دهه چهل) در قم، بنیانگذار: حاج محمد آقازاده
پیشنهادهای گوناگون دربارهٔ یتیمان در متن ها شرعی موجب گردیده مسلمانها در طی تاریخ نگاه ویژهای به یتیمان داشته باشند. در جامعه ها اسلامی، مدرسه/مکاتبالایتام مهمترین و کبیرترین بنیان متولی فراگیری به کودک ها یتیم در عالم اسلام به شمار میرفتند. دارالایتام یا این که یتیممنزلها در کشورهای اسلامی از اواخر قرن سیزدهم تشکیل شد و آنگاه در قرن چهاردهم، رویش سریع و چشمگیری یافت.[۲۴]
در کشورایرانِ بعد از ظهر صفوی، مدرسهمنزلهایی برای ایتام در برخی شهرهای جمهوری اسلامی ایران ساخته شد که از آن دربین، مدرسهمنزل ایتام مشهد در کنار مقبره رضوی با موقوفات بسیارش بود که تا اواخر بعد از ظهر قاجاری عمل میکرد.[۲۵]
در عصر قاجار و پهلوی دوم هم تحولات اکثری در مورد ساخت و ساز یتیممنزل صورت اعطا کرد.[۲۶]
مؤسسه دارالایتام مهدیه همدان تأسیس در سال ۱۳۵۱ش،[۲۷] منزل نوباوگان محمدعلی مظفریِ طهران تأسیس در سال ۱۳۲۶ش،[۲۸] پرورشگاه مژدهیِ رشت، تأسیس در ۱۳۲۸ش[۲۹] از کهنترین یتیممنزلهای کشورایران به شمار میرود.
بعداز انقلاب اسلامی، مبتنی بر مصوبه دولت در ۱۳۵۸ش، همگی مراکزی که به نوعی در محافظت و تربیت خردسال ها بیسرپرست و یتیم سهم داشتند، به وزارت بهداری و بهزیستی منتقل شدند. بعضی دیگر از مکاتب ایتام نیز به دست اشخاص درستکار سازه شد.[۳۰]
طرحهای حمایتی برای تکریم یتیم در جمهوری اسلامی ایران
در راستای تکریم و رفع خطاها ایتام در کشورایران، ضابطه حفاظت از کودک ها و نوجوان ها بیسرپرست و بدسرپرست دربرگیرنده سی و هفت ماده و هفده تبصره در سال ۱۳۹۲ش در مجلس شورای اسلامی ثبت و بعد از تأیید شورای دربان به دولت ارسال شد.[۳۱]
کمیته کمک امام خمینی از سال ۱۳۷۸ش برنامه ای به اسم اکرام ایتام فعالسازی کرد که مقصود آن هواخواهی از کودک ها یتیم و تأمین نیازمندیهای آنها میباشد.[۳۲] درین طرح، اشخاص درستکار با تاییدِ حفاظت مالی از یک یا این که چندین یتیم در زمان سال نسبت به رفع ایرادات دنیوی و معنوی آنها مبادرت مینمایند. نقل شده حدود یک میلیون پشتوانه از سراسر سرزمین سرپرستی خردسالان یتیم پایین پوشش کمیته کمک را برعهده گرفتهاند.[۳۳]
برای تحقیقٔ بیشتر
تمدنطومار یتیمنوازی، محمد محمدی ریشهری، مرتضی خوش بخش، دارالحدیث. ۱۴۰۲ش.
مالی و معنوی از یتیم میباشد که در آیین اسلام، بسیار به آن توصیه گردیدهاست. قرآن یتیم را گرامی داشته و با پیشنهادهایی مخاطبانش را به رعایت دستمزد یتیمان و دقت و خیر و خوبی به آنها دعوت نموده است. در قرآن به تکریم یتیم، اِخوراک یتیم، احسان و خوبی به یتیم و انفاق به یتیم سفارش گردیدهاست.
در احادیث اسلامی هم محبت و اعتنا به یتیمان مداقه خاصی داراست. از رسول(ص) ماجرا گردیده: «هرکس یتیمی را تاوقتیکه بینیاز گردد، گزینه بخشندگی خویش قرار دهد، فردوس بر وی واجب میگردد». یتیمنوازی در سیرهٔ اهلبیت هم بسیار عنایت داشته میباشد. از جمله، از امام علی(ع) گفته شده که اهتمام متعددی به فعالیت یتیمان داشت و خویش را بابا یتیمان نامید.
در طی تاریخ، در عالم اسلام، به یتیمنوازی اعتنا ویژه گردیده و دارالایتامهایی با تیتر مدرسهالایتام برای مراقبت و سرپرستی آنها تأسیس گردیدهاست. در سال ۱۳۹۲ش در کشورایران، ضابطه دفاع از خردسال ها و نوجوان ها بیسرپرست و بدسرپرست در مجلس شورای اسلامی ثبت شد.
بایستگی نگهبانی از یتیم در آئین
تابلوی دفاع (یتیمنوازی) تاثیر محمود فرشچیان
عالمان فقهی گفتهاند اسلام به احترامگذاشتن به یتیم و هواخواهیدادن به وی پیشنهاد کرده[۱] و جامعه را در عوض یتیمان مسئول دانسته میباشد.[۲] همینطور به مؤمنان فرمان گردیده که به شغل یتیمان بپردازند تا ضرر و زیان و زیانی متوجه آن ها نشود.[۳] بهگفته حسین انصاریان، شیخ و خطیب شیعه، یتیمنوازی از گران قدرترین عبادات میباشد[۴]
یتیم چه کسی است؟
نوشتهعلمیٔ مهم: یتیم
یتیم در اصطلاح دینی کسی میباشد که پدرش را پیش از بلوغ از دست داده میباشد.[۵] در قرآن و حدیث، یتیم به معنی غیرشرعی و لغوی، یعنی هر کس یکی والدینش را از دست داده نیز استفاده شدهاست.[۶]
توصیه قرآن به تکریم یتیم
عده ای که اموال یتیمان را بهستم می خورند، جز این وجود ندارد که آتشی در شکم خویش فرومیمارک و بهزودی در آتشی فروزان درآیند. «آیه ۱۰ سوره نساء»
قرآن یتیم را گرامی داشته و با توصیههایی مخاطبان خویش را به رعایت حقوق و دستمزد یتیمان و اعتنا و خیر به آن ها دعوت نموده است.[۷] در قرآن به تکریم یتیم (آیه ۱۷ سوره فجر)، اِخوراک یتیم (آیه ۸ سوره بشر، آیه ۱۵ سوره بلد)، احسان و خوبی به یتیم[۸] (آیه ۸۳ سوره بقره، آیه ۳۶ سوره نساء) و انفاق به یتیم[۹] (آیه ۲۱۵ سوره بقره) پیشنهاد گردیدهاست.[۱۰]
در نشانهها ۱ و ۲ سوره ماعون، عده ای که آخرت را منکر میباشند، به عبارتی عده ای میباشند که یتیم را از خویش میرانند.[۱۱] در آیه ۹ سوره ضحی، خطاب به نبی(ص) و کلیه مسلمانها بیان شده یتیم را تحقیر نکنید.[۱۲] بر پایه ی آیه ۱۰ سوره نساء، عده ای که اموال یتیمان را به ناحق تصرف مینمایند مشقت بارترین عذاب را خواهند رویت کرد[۱۳] و در آتشی افروخته وارد خواهند شد.[۱۴]
بیان شده حق یتیم آن میباشد که اموال اورا در شایسته ترین وجه به شغل اندازند تا بهره بیشتری داشته باشد و زمانی بالغ شد، حق اورا به وی تسلیم کنند.[۱۵] مبنی بر آیه ۱۷ سوره فجر، ادله ذلت بعضی این میباشد که یتیم را گرامی نداشته و حقوقش را رعایت نکردهاند.[۱۶] از این آیه مستعمل که هرکس به اکرام یتیم و رعایت حق وی برخیزد، گزینه اکرام پروردگار قرار می گیرد.[۱۷] بهگفته جعفر سبحانی از مراجع تاسی، قرآن بسیار کوشیده تا دیدگان جامعه را بهسوی یتیمان جلب نماید؛ تا آنجا که فرمان می دهد هنگام تقسیم اموال میت، هرگاه یتیمی میان نزدیکان وی باشد، سهمی نیز به وی بدهند، هرچند وارث نباشد.[۱۸]
سیره اهلبیت
در احادیث اسلامی محبت و اعتنا به یتیمان عنایت خاصی دارااست[۱۹] و تکریم یتیم جزئی از سیره اهلبیت(ع) دانسته شدهاست.[۲۰] از رسول(ص) نقل کردهاند: «هرکس یتیمی را تا هنگامی که بینیاز گردد، آیتم بخشندگی خویش قرار دهد، فردوس بر وی واجب می گردد.»[۲۱] همینطور بیان شده که امام علی(ع) اهتمام متعددی به شغل یتیمان داشت و خویش را بابا یتیمان نامید.[۲۲] امام علی(ع) در وصیتنامه خویش اعتنا به یتیمان را در کنار اعتنا به نماز و قرآن قرار داده و گفته میباشد: «یتیمان را گاهی سیر و گاهی گرسنه نگذارید و نکند با حضور شما رنج بکشند.»[۲۳]
پرورشگاه ایتام
تصویری از دارالایتام محمدی (احتمالاً در دهه چهل) در قم، بنیانگذار: حاج محمد آقازاده
پیشنهادهای گوناگون دربارهٔ یتیمان در متن ها شرعی موجب گردیده مسلمانها در طی تاریخ نگاه ویژهای به یتیمان داشته باشند. در جامعه ها اسلامی، مدرسه/مکاتبالایتام مهمترین و کبیرترین بنیان متولی فراگیری به کودک ها یتیم در عالم اسلام به شمار میرفتند. دارالایتام یا این که یتیممنزلها در کشورهای اسلامی از اواخر قرن سیزدهم تشکیل شد و آنگاه در قرن چهاردهم، رویش سریع و چشمگیری یافت.[۲۴]
در کشورایرانِ بعد از ظهر صفوی، مدرسهمنزلهایی برای ایتام در برخی شهرهای جمهوری اسلامی ایران ساخته شد که از آن دربین، مدرسهمنزل ایتام مشهد در کنار مقبره رضوی با موقوفات بسیارش بود که تا اواخر بعد از ظهر قاجاری عمل میکرد.[۲۵]
در عصر قاجار و پهلوی دوم هم تحولات اکثری در مورد ساخت و ساز یتیممنزل صورت اعطا کرد.[۲۶]
مؤسسه دارالایتام مهدیه همدان تأسیس در سال ۱۳۵۱ش،[۲۷] منزل نوباوگان محمدعلی مظفریِ طهران تأسیس در سال ۱۳۲۶ش،[۲۸] پرورشگاه مژدهیِ رشت، تأسیس در ۱۳۲۸ش[۲۹] از کهنترین یتیممنزلهای کشورایران به شمار میرود.
بعداز انقلاب اسلامی، مبتنی بر مصوبه دولت در ۱۳۵۸ش، همگی مراکزی که به نوعی در محافظت و تربیت خردسال ها بیسرپرست و یتیم سهم داشتند، به وزارت بهداری و بهزیستی منتقل شدند. بعضی دیگر از مکاتب ایتام نیز به دست اشخاص درستکار سازه شد.[۳۰]
طرحهای حمایتی برای تکریم یتیم در جمهوری اسلامی ایران
در راستای تکریم و رفع خطاها ایتام در کشورایران، ضابطه حفاظت از کودک ها و نوجوان ها بیسرپرست و بدسرپرست دربرگیرنده سی و هفت ماده و هفده تبصره در سال ۱۳۹۲ش در مجلس شورای اسلامی ثبت و بعد از تأیید شورای دربان به دولت ارسال شد.[۳۱]
کمیته کمک امام خمینی از سال ۱۳۷۸ش برنامه ای به اسم اکرام ایتام فعالسازی کرد که مقصود آن هواخواهی از کودک ها یتیم و تأمین نیازمندیهای آنها میباشد.[۳۲] درین طرح، اشخاص درستکار با تاییدِ حفاظت مالی از یک یا این که چندین یتیم در زمان سال نسبت به رفع ایرادات دنیوی و معنوی آنها مبادرت مینمایند. نقل شده حدود یک میلیون پشتوانه از سراسر سرزمین سرپرستی خردسالان یتیم پایین پوشش کمیته کمک را برعهده گرفتهاند.[۳۳]
برای تحقیقٔ بیشتر
تمدنطومار یتیمنوازی، محمد محمدی ریشهری، مرتضی خوش بخش، دارالحدیث. ۱۴۰۲ش.
مراسم محرم در حسینیه نصرت مشهد؛ راهنمای کامل حضور در مجالس عزاداری