نقد ها و منتقدان
اذهان و اعمالی زیرا فرقهگرایی،[۸۵] مناقبتراشی برای مشایخ،[۸۶] روش معاش خانقاهی (عزلتگرایی[۸۷] و رخنه دانش[۸۸]) و عوارض آن (اباحهگرایی،[۸۹] پرخوری،[۹۰] پشمینهپوشی[۹۱] و گدایی[۹۲]) برای مثال نقد ها منتقدان تصوف بر طریقت برشمرده گردیدهاست. همینطور، فراگیریهای خاص خانقاهی، غناء، سماع و قرار دادن طریقت و واقعیت در مقابل شریعت، از سایر مفاد نقد برشمرده گردیدهاست.[۹۳] بعضی بزرگان و دانشمندان صوفیه را از اولین منتقدان بعضی آداب طریقت حسینیه نصرت مشهد دانستهاند.[۹۴]
عبدالحسین زرینکوب (۱۳۰۱-۱۳۷۸ش)، ادیب و متفحص تصوف، نقدها ابوالفرج بن جوزی (۵۱۱ -۵۹۷ق)، دانا و مفسر حنبلی، بر طریقت را پرنورترین نقدها اهلسنت بر طریقت دانسته میباشد.[۹۵] ابنجوزی اکثری از آداب طریقت، برای مثال سماع و غناء، را از اثاثیه فریب شیطان قلمداد نموده است.[۹۶] ابنتیمیه، از سایر عالمان سنی مخالف طریقت دانسته گردیده است.[۹۷] وی نقدهایی را متوجه بینشهایی زیرا ملامتیه، شاذلیه و رفاعیه آدرس حسینیه نصرت مشهد نموده است.[۹۸]
از دید برخی، هرچند موفق صوفیان طریقت خویش را به ائمه(ع) می رسانند، فی مابین مذهبها اسلامی، شیعهها امامی بیشترین نقد ها را بر طریقت وارد کردهاند.[۹۹] روضه خوان اثر گذار عقاید بعضا دیدگاهها را عیب گیری نموده است.[۱۰۰] مولف شیعی تبصرة العوام آداب طریقت را موجب بیدانشی، بیفقاهتی، دونهمتی، حرامخواری و بیبندوباری دانسته میباشد.[۱۰۱] علامه حلی اعمالی زیرا سماع و غناء را عبادت اهل طریقت دانسته و عیب گیری نموده است.[۱۰۲] رزرو حسینیه نصرت مشهد بیان شده که
در روزگار صفویه و قاجاریه، فشار فقیهان شیعه بر طریقت شدت بیشتری گرفت.[۱۰۳] به گزارش منابع، درین زمان اثر ها فراوانی در رد تصوف نگاشته شد که قسمتی از نقدهای آنان معطوف به طریقت و آداب آن میباشد؛[۱۰۴] مثلا این اثرها میاقتدار به عمدة المقال فی بی دینی اهل الضلال[۱۰۵] از حسن فرزند متفحص کَرَکی، حدیقة الشیعه[۱۰۶] منسوب به مقدس اردبیلی، الاثناعشریة فی رد علی الصوفیه[۱۰۷] از روحانی حر عاملی، خیراتیه از محمدعلی بهبهانی.[۱۰۸] در اثر ها برخی عالمان شیعه که خویش میل به عرفان نظری داشتند عیب گیری طریقت برجستهخیس دانسته شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد گردیدهاست؛[۱۰۹] عده ای زیرا ملاصدرا[۱۱۰] و سود کاشانی.[۱۱۱]
کتابی درباره نگرشهای شیعی در جمهوری اسلامی ایران که منبعی جامع درین زمینه خوانده گردیده است.[۱۱۲]
بعضا معتقدند که از اوایل قرن چهاردهم قمری حمله به تصوف بوسیله فقیهان شیعه کاستی یافت.[۱۱۳] با این هم اکنون دراین عصر، اثراتی در عیب گیری طریقت به وسیله عالمان شیعه نگاشته شد؛ اثراتی زیرا کشف الاشتباه در کجروی اصحاب خانقاه[۱۱۴] از ذبیحالله محلاتی و عارف و صوفی چه میگویند؟[۱۱۵] نگاشته جواد تهرانی. طریقت و طریقتگرایی گزینه عیب گیری روشنفکران و تجدیدنظرطلبانی نظیر احمد کسروی[۱۱۶] و ابوالفضل برقعی قمی[۱۱۷] نیز بوده میباشد.[۱۱۸]
کتابشناسی
برای مثال اثر ها نگاشتهگردیده درباره طریقت میاقتدار به موردها پایین اشاره نمود:
جلوههای معنویت در عالم اسلام (نگرشهای عرفانی)، تیم مقاله ها به ویراستاری سید حسین نصر.
تصوف و طریقت نگاهی تاریخی، ترجمه مدخل تصوف و طریقت دایرة المعارف اسلام، انتشارات حکمت.
شریعت طریقت و واقعیت، غلامرضا سلیم، انتشارات دریچه.
نگرشهای، شیعی کشورایران (ذهبیه، نعمت اللهیه و خاکساریه)، ریشارد گراملیش، انتشار نامک.
پانویس
نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۳؛ سلیم، شریعت طریقت و واقعیت، ۱۳۸۰ش، ص۴۷.
زرینکوب، بها ارثیه صوفیه، ۱۳۴۴ش، ص۱۲۴؛ ژوفروا، «ماهیت و صورتگیری اصطلاح طریقت در حوزه تصوف»، ۱۴۱.
گولپینارلی، تصوف در يکصد سوال و جواب، ۱۳۸۰ش، ص۲۵؛ نصر، «اصول و مبانی تصوف»، ص۳.
محمد بن منور، اسرار التوحید، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۱۳؛ نجمالدین کبری، فوائح الجمال، دار سعاد الصباح، ص۱۷۶.
استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
قشیری، ترجمه رساله قشیریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۲۷.
مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۷۳ش، ص۶۳۹.
یوسفپور، انتقاد صوفی، ۱۳۸۰ش، ص۷۸.
سعدی، گلستان سعدی، ۱۳۸۶ش، ص۲۶۶-۲۶۷.
نصر، «مداقه معنوی پیدایش و پیشرفت سلسلههای صوفیه»، ص۴۹-۵۰؛ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۲۵۹.
شیمل، تصوف، ۱۴۰۱ش، ص۹۵.
مراسم محرم در حسینیه نصرت مشهد؛ راهنمای کامل حضور در مجالس عزاداری