احمد بن حنبل (۱۶۴-۲۴۱ق) امام این مذهب میباشد. وی از بزرگان محدثین اهل سنت میباشد. درین شک و تردید میباشد که آیا خویش وی فتوای مجتهدانه میداده میباشد یا این که از فتوا جلوگیری داشته و فقط به داستان شغل میکرده و شاگردانش بودهاند که آراء اورا منتشر کردند.[۱۸] ابن قیم جوزیه از مریدان احمد بن حنبل، اصول مذهب و منابع فقه حنبلی را در پنج اصل خلاصه نموده است: نصوص، فتوای صحابه، دریافت به فتوای مجاورتخیس به کتاب و سنت در هنگام اختلاف فتاوا، دریافت به حدیث مرسل و ضعیف در وقتی که حدیث مسند و درست نباشد، قیاس در حالتی حسینیه نصرت مشهد که که هیچ نوع حدیث و فتوای صحابه نباشد. این پنج اصل به ترتیب بیان بر دیگری مقدم میباشد.[۱۹] بعضا از معاصرین داعیه کردهاند احمد بن حنبل در استنباط خویش به هشت ادله توکل نموده است: قرآن، سنت، فتوا ی صحابه، اجماع، قیاس، استصحاب، مصالح مرسله، حایل ذرایع.[۲۰]
دسته و جریانی فی مابین اهل سنت که عهدهدار جمع، فراگیری و پیشرفت روایات بودند و با استناد به ظواهر روایات درباره مسائل اعتقادی و شرعی لحاظ میدادند و به کار گیری کنندگان از طریقهای استدلالی عقلی در مورد فقه و صحبت را سرزنش میکردند.[۲۱] صاحب و مالک بن انس، شافعی، احمد بن حنبل و داود بن علی اصفهانی مدیر مذهب داودیه از بزرگان اهل حدیث در عرصه فقه بشمار میایند.[۲۲] در طول تضارب فی مابین اهل حدیث و متکلمین، احمد بن حنبل به جهت مقاومت در قبال فشارهای مأمون و معتصم عباسی که از حامیان معتزله بودند رهبری اهل حدیث را پذیرفت و با سماجت بر قدیم بودن قرآن با کتابت کتاب «اصول السنة» به تهیه و تنظیم اظهار نظر اهل حدیث در عرصه مسائل اعتقادی پرداخت.[۲۳] اهل حدیث صفات خبری خداوند را به به عبارتی معنای ظاهری می گیرند و می گویند مومنان آفریدگار را در آخرت همانند ماه شب چهاردهم می بینند.[۲۴] قرار به چنگ آوردن معتزله در مقابل روش ظاهرگرایانه اهل حدیث موجب شد در اوائل قرن چهارم عده ای همانند اشعری و ماتریدی در مدد از آن درصدد عقلانی کردن آن برآیند. و مذهبها کلامی آجل اهل سنت را شالوده گذاری نمایند.[۲۵]
معتزله جریانی فکری در اهل سنت میباشد که عقلگرایی را مبنای فکری خود قرار بخشید و با تایید حجیت عقل، قلمرویی کلان در حوزه حیث و فعالیت برای آن رسم نمود.[۲۶] اولیه رهبر این مجموعه واصل بن عطاء (م۱۱۰ه.ق) بود. وی با طرح این عقیده که مرتکب گناهان کبیره خیر کافر و خیر مؤمن بلکه میان دو مرحله بی دینی و ایمان میباشد در اثنای گردهمایی درس استادش حسن بصری از درس وی به کناری از مسجد رفت و به همین خیال و خاطر وی و پیروانش معتزله اسم گرفتند.[۲۷] معتزله با عقیده «قدیم بودن قرآن» مخالف بوده به آدرس حسینیه نصرت مشهد خوی و حدوث قرآن اطمینان داشتند و صفات ازلی آفریدگار را عین ذات وی میدانستند.[۲۸] یک کدام از اصول اعتقادی آن ها عدل میباشد. آنها به «حسن و قبح عقلی» اعتقاد و باور داشتند و در پرتو آن معتقد بودند که از خدای عادل عملی که عقل آن را قبیح می داند رمز نمیزند.[۲۹] اصول بنیادین اعتقادی مذهب معتزله به اصول خمسه معروفند. که عبارتاند از: توحید صفاتی، عدل، وعد و وعید (قطعی بودن جایزه و کیفر الهی)، منزلتی فی مابین دو مقام، دستور به دارای اسم و رسم و نهی از منکر.[۳۰]
اشعری
نوشتار مهم: اشاعره
رهروان مدرسه کلامی ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (۲۶۰-۳۳۰ق). او محصل ابو علی جبائی از عالمان معتزلی بود ولی نزدیک به چهل سالگی از معتزله دست برداشت رزرو حسینیه نصرت مشهد و باقی حیات را در پیکار با آن ها سپری کرد. و کتاب ها بسیار در ثابت نحوه خویش نوشت. ابو الحسن اشعری در فروع فقه تابع مذهب امام شافعی بود اما در ثابت عقاید شرعی با وجود نهی اصحاب سنت و حدیث، استدلال کلامی را بکار موفقیت. و اصول آن را با عقاید اهل سنت و جماعت وفق اعطا کرد و مذهب اشعری شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد را بنیاد بنیان.[۳۱] اشاعره صفات آفریدگار را غیر از ذات دانسته[۳۲] و حرف الله را قدیم میدانند.[۳۳]
ماتریدیه
نوشتار مهم: ماتریدیه
هم زمان با ابوالحسن اشعری که در عراق خویش را همپا و یار احمد بن حنبل معرفی نمود، ابومنصور ماتریدی سمرقندی (۲۵۰ - ۳۳۳ق)، در مشرق عالم اسلام به پشتیبانی از اهل حدیث برخاست. ولی سوای اینکه این دو از هم اطلاعی داشته باشند.[۳۴]ماتریدی از آراء کلامی ابوحنیفه اقتباس متعددی کرده است. ضمن اینکه رهروان ماتریدی در فقه در ادامه ابوحنیفهاند.[۳۵] ماتریدیه تلاشی برای گردآوری در میان معتزله و اهل حدیث بود و در استدلالهای کلامی به عقل ارزش می دهد و از نقل نیز منفعت می برد.[۳۶] بینش او در الاهیات، تنزیهی میباشد.[۳۷] برخی در بین ماتریدیه و اشاعره تفاوت مهمی نمیبینند. البته بیشتر پژوهشگران آراء و نحوه کلامی ماتریدیه را از اشاعره غیروابسته مینمایند. ابوزهره می گوید: «در طریق ماتریدی عقل سلطه عظیمی دارااست. البته اشاعره به شیوه نقلی پایبندند و آن را با عقل تأیید مینمایند. اشاعره در خط در میان اهل حدیث و اعتزال قرار گرفتهاند و ماتریدیه بین اشاعره و اعتزال.»

مراسمها و آیینهای مذهبی حسینیه نصرت مشهد