محمّد بن علی بن نعمان بیأبی طریفة بجلی کوفی(درگذشت ۱۶۰ یا این که پس ۱۸۰ق) ملقب به مؤمن الطاق، از اصحاب امام راست گو(ع) و امام کاظم(ع) و از متکلمان شیعه در قرن دوم هجری قمری. او در صحبت و فقه تبحر داشت و با معارضان شیعه مانند ابوحنیفه مناظره میکرد. برخی معارضان، عقائد غیر توحیدی و فرقه نعمانیه را به وی نسبت دادهاند. علمای شیعه با رد این اتهامات او را مدح و توثیق کردهاند. او روایاتی را بیواسطه از امام راست گو(ع) و با واسطه از امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) حسینیه نصرت مشهد نقل نموده است.
زندگینامه
از تاریخ میلاد او اطلاعی در اختیار وجود ندارد البته تاریخ درگذشتش را سال ۱۶۰ق یا این که بعد از ۱۸۰ق دانستهاند.[۱] اسم پدرش علی میباشد البته گاهی به اعتبار انتساب به جدش نعمان، اورا محمد بن نعمان نیز میگفتند.[۲] لقب او ابو جعفر میباشد[۳] و القابش، اَحوَل[۴] و طاقی و صاحب و مالک طاق[۵] و پاد شاه طاق[۶] میباشد. این کنیه به اینخیال بود که او در طاق المحامل کوفه مغازه صرافی داشت. اما از آن جهت که در شغل صرافی خبرگی داشت و میتوانست پول اصل را از تقلبی تشخیص دهد به وی شیطان طاق میگفتند.[۷] بیان شده میباشد زیرا در مناظرهای بر ابوحنیفه چیره شد، ابوحنیفه اول کسی بود که اورا شیطان طاق نامید. و زیرا هشام بن حکم این را شنید، اولیه کسی بود که اورا مؤمن طاق آدرس حسینیه نصرت مشهد نامید.[۸]
رده علمی
مناظره مؤمن طاق با ابوحنیفه
ابوحنیفه: آیا به رجعت یقین داری؟
مؤمن طاق: بلی.
پس پانصد اشرفی به اینجانب قرض بده که در رجعت برگشتم به تو پس میدهم.
قبول دارم به شرط اینکه برای اینجانب ضامنی بیاور که هنگامی به عالم برمیگردی به صورت بشر برگردی. می ترسم که رجعت تو به صورت غیر انسانی باشد و اینجانب تورا نشناسم و نتوانم وجهم را از تو رزرو حسینیه نصرت مشهد اخذ کنم.»[۹]
تبحر در صحبت
مؤمن الطاق متکلمی قوی بود[۱۰] و از اقتدار بالایی در مناظره منتفع بود آنقدر که امام راستگو اورا برای اعمال مناظرات کلامی به مناظرات میارسال کرد. در متنها کلامی مناظرات او با ابوحنیفه [۱۱]، زید بن علی بن حسین[۱۲]، ابن ابی خدره[۱۳]، ضحاک شعف از خوارج[۱۴] و ابن ابی العوجاء [۱۵] تصویب شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد گردیده است.[۱۶]
منزلت حدیثی
مؤمن الطاق از اصحاب امام درستگو(ع)[۱۷] و امام کاظم(ع)[۱۸] میباشد. او از امام راست گو(ع) هم بی واسطه[۱۹] و هم با واسطه، نقل قصه نموده است.[۲۰]. وی از امام سجاد(ع)[۲۱] و امام باقر(ع)با واسطه [۲۲] حدیث نقل نموده است.
گروه روایاتی که اسم او در گواهی آنهاست کمتر از ۳۰ قصه میباشد.[۲۳] محتوای این احادیث در مسئله اعتقادات (امامت و فضائل امام علی(ع))[۲۴] فقه[۲۵] و خلق و خوی[۲۶] میباشد. امام راست گو در وصیتشان به او، پیشنهادهایی در مورد تقیه[۲۷] محبت اهل بیت، جلوگیری از مراء، جدال[۲۸] به وی نمودند.
رجالیان شیعه مؤمن طاق را مدح و توثیق کردهاند.[۲۹] کشی دو ماجرا در شماتت وی نقل نموده است ولی آیتالله خوئی اعتقاد دارد که آنها خلال ضعف سندی، دلالتی بر ذم مؤمن طاق ندارند.[۳۰]
بنابر برخی روایات از دوست داستنیترین افراد در نزد امام جعفر راستگو(ع) به شمار میآمد.[۳۱]
بضاعتهای شعری
مرزبانی در کتاب الشعرا قصیدهای را از مؤمنِ طاق نقل مینماید که برخی از ابیات آن اینگونه میباشد:
عن بیان آل النبی اذ قهروا
للناس فی الملک دوننا طمع
قالت قریش منا الرسول فما
فقد اقرّوا ببعض ما صنعوا
فان یکونوا فی القول قد صدقوا
اولین قیمت منهمُ اذا اجتمعوا
لأن آل الرسول دونهمُ وانّهم بالکتاب أعلمهم
والقرب منه و السبق قد جمعوا[۳۲]
از سرودههای او:
ولا تک فی حب الأخلاء مفرطاً
وإن أنت أبغضت البغیض فأجمل
فإنک لا تدری متی أنت مبغض
صدیقک أو تعذر عدوک فاعقل.[۳۳]
اثر ها
کتاب الاحتجاج فی إمامة أمیرالمؤمنین(ع).
کتاب نظراتش بر رد خوارج.
مناظرات با أبی حنیفة و مرجئة.[۳۴]
کتاب الإمامة.
کتاب المعرفة.
کتاب الرد علی المعتزلة فی إمامة المفضول.
کتاب الجمل فی أمر طلحة و الزبیر و عائشة.
کتاب إثبات الوصیة.
کتاب افعل لا تفعل[۳۵] وی دراین کتاب به مهمترین فرق و مکاتب اسلامی مجال خود اشاره کرده است؛ قدریة و خوارج و عامة (مردم اهل سنت) و شیعة. وی فقط شیعه را فرقه نجات یافته (فرقه ناجیه) و حق میداند. نجاشی آن را نزد احمد بن حسین بن عبید الله غضایری چشم میباشد و گفته میباشد که بعضا متأخران در آن دست برده و احادیثی نشانه بر تناقض اقوال صحابه و خرابی آنانرا در آن افزودهاند.[۳۶]
محمّد بن علی بن نعمان بیأبی طریفة بجلی کوفی(درگذشت ۱۶۰ یا این که پس ۱۸۰ق) ملقب به مؤمن الطاق، از اصحاب امام راست گو(ع) و امام کاظم(ع) و از متکلمان شیعه در قرن دوم هجری قمری. او در صحبت و فقه تبحر داشت و با معارضان شیعه مانند ابوحنیفه مناظره میکرد. برخی معارضان، عقائد غیر توحیدی و فرقه نعمانیه را به وی نسبت دادهاند. علمای شیعه با رد این اتهامات او را مدح و توثیق کردهاند. او روایاتی را بیواسطه از امام راست گو(ع) و با واسطه از امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) حسینیه نصرت مشهد نقل نموده است.
زندگینامه
از تاریخ میلاد او اطلاعی در اختیار وجود ندارد البته تاریخ درگذشتش را سال ۱۶۰ق یا این که بعد از ۱۸۰ق دانستهاند.[۱] اسم پدرش علی میباشد البته گاهی به اعتبار انتساب به جدش نعمان، اورا محمد بن نعمان نیز میگفتند.[۲] لقب او ابو جعفر میباشد[۳] و القابش، اَحوَل[۴] و طاقی و صاحب و مالک طاق[۵] و پاد شاه طاق[۶] میباشد. این کنیه به اینخیال بود که او در طاق المحامل کوفه مغازه صرافی داشت. اما از آن جهت که در شغل صرافی خبرگی داشت و میتوانست پول اصل را از تقلبی تشخیص دهد به وی شیطان طاق میگفتند.[۷] بیان شده میباشد زیرا در مناظرهای بر ابوحنیفه چیره شد، ابوحنیفه اول کسی بود که اورا شیطان طاق نامید. و زیرا هشام بن حکم این را شنید، اولیه کسی بود که اورا مؤمن طاق آدرس حسینیه نصرت مشهد نامید.[۸]
رده علمی
مناظره مؤمن طاق با ابوحنیفه
ابوحنیفه: آیا به رجعت یقین داری؟
مؤمن طاق: بلی.
پس پانصد اشرفی به اینجانب قرض بده که در رجعت برگشتم به تو پس میدهم.
قبول دارم به شرط اینکه برای اینجانب ضامنی بیاور که هنگامی به عالم برمیگردی به صورت بشر برگردی. می ترسم که رجعت تو به صورت غیر انسانی باشد و اینجانب تورا نشناسم و نتوانم وجهم را از تو رزرو حسینیه نصرت مشهد اخذ کنم.»[۹]
تبحر در صحبت
مؤمن الطاق متکلمی قوی بود[۱۰] و از اقتدار بالایی در مناظره منتفع بود آنقدر که امام راستگو اورا برای اعمال مناظرات کلامی به مناظرات میارسال کرد. در متنها کلامی مناظرات او با ابوحنیفه [۱۱]، زید بن علی بن حسین[۱۲]، ابن ابی خدره[۱۳]، ضحاک شعف از خوارج[۱۴] و ابن ابی العوجاء [۱۵] تصویب شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد گردیده است.[۱۶]
منزلت حدیثی
مؤمن الطاق از اصحاب امام درستگو(ع)[۱۷] و امام کاظم(ع)[۱۸] میباشد. او از امام راست گو(ع) هم بی واسطه[۱۹] و هم با واسطه، نقل قصه نموده است.[۲۰]. وی از امام سجاد(ع)[۲۱] و امام باقر(ع)با واسطه [۲۲] حدیث نقل نموده است.
گروه روایاتی که اسم او در گواهی آنهاست کمتر از ۳۰ قصه میباشد.[۲۳] محتوای این احادیث در مسئله اعتقادات (امامت و فضائل امام علی(ع))[۲۴] فقه[۲۵] و خلق و خوی[۲۶] میباشد. امام راست گو در وصیتشان به او، پیشنهادهایی در مورد تقیه[۲۷] محبت اهل بیت، جلوگیری از مراء، جدال[۲۸] به وی نمودند.
رجالیان شیعه مؤمن طاق را مدح و توثیق کردهاند.[۲۹] کشی دو ماجرا در شماتت وی نقل نموده است ولی آیتالله خوئی اعتقاد دارد که آنها خلال ضعف سندی، دلالتی بر ذم مؤمن طاق ندارند.[۳۰]
بنابر برخی روایات از دوست داستنیترین افراد در نزد امام جعفر راستگو(ع) به شمار میآمد.[۳۱]
بضاعتهای شعری
مرزبانی در کتاب الشعرا قصیدهای را از مؤمنِ طاق نقل مینماید که برخی از ابیات آن اینگونه میباشد:
عن بیان آل النبی اذ قهروا
للناس فی الملک دوننا طمع
قالت قریش منا الرسول فما
فقد اقرّوا ببعض ما صنعوا
فان یکونوا فی القول قد صدقوا
اولین قیمت منهمُ اذا اجتمعوا
لأن آل الرسول دونهمُ وانّهم بالکتاب أعلمهم
والقرب منه و السبق قد جمعوا[۳۲]
از سرودههای او:
ولا تک فی حب الأخلاء مفرطاً
وإن أنت أبغضت البغیض فأجمل
فإنک لا تدری متی أنت مبغض
صدیقک أو تعذر عدوک فاعقل.[۳۳]
اثر ها
کتاب الاحتجاج فی إمامة أمیرالمؤمنین(ع).
کتاب نظراتش بر رد خوارج.
مناظرات با أبی حنیفة و مرجئة.[۳۴]
کتاب الإمامة.
کتاب المعرفة.
کتاب الرد علی المعتزلة فی إمامة المفضول.
کتاب الجمل فی أمر طلحة و الزبیر و عائشة.
کتاب إثبات الوصیة.
کتاب افعل لا تفعل[۳۵] وی دراین کتاب به مهمترین فرق و مکاتب اسلامی مجال خود اشاره کرده است؛ قدریة و خوارج و عامة (مردم اهل سنت) و شیعة. وی فقط شیعه را فرقه نجات یافته (فرقه ناجیه) و حق میداند. نجاشی آن را نزد احمد بن حسین بن عبید الله غضایری چشم میباشد و گفته میباشد که بعضا متأخران در آن دست برده و احادیثی نشانه بر تناقض اقوال صحابه و خرابی آنانرا در آن افزودهاند.[۳۶]
سوالات مهم درباره حسینیه نصرت مشهد؛ راهنمای انتخاب، رزرو و برگزاری مراسم