بِحارُ الاَنوار الجامِعَةُ لِدُرَرِ أخبارِ الأئمةِ الأطهار پر اسم و رسم به بحار الانوار، دسته حدیثی شیعه میباشد که با تحقیق علامه مجلسی تألیف گردیدهاست. تألیف این کتاب که دستهای از آموزهها و تعالیم شیعه میباشد، بیشتراز ۳۰ سال ارتفاع کشیده و گروهی از شاگردان علامه مجلسی اورا دراین فعالیت کمک حسینیه نصرت مشهد کردهاند.
مؤلف، کتاب را مبنی بر ۲۵ قضیه کلی پیاده سازی و آن را در ۲۵ جلد مکان داده میباشد که در زمانهای اخیر به طور ۱۱۰ جلدی منتشر میگردد.
آقا گرانقدر تهرانی در وصف بحارالانوار گفته میباشد کتاب جامع حدیثی میباشد که مانند آن خیر قبلش و خیر بعدش تألیف نشده میباشد بحارالانوار، مصدر و منبع علمی برای هر شخصی میباشد که درپی علم ها آل محمد(ص) میباشد. چون که اکثر منابع بحارالانوار از کتابهای معتمد و معتبری بوده که تعدادشان معدود و دسترسی به آنان بر همگان قابلیت آدرس حسینیه نصرت مشهد نداشته میباشد.
بحار الانوار به خیال بیان مستند بیشتر داستانهای منقول از ائمه شیعه، باببندی موضوعات، تفصیل و ذکر بخش اعظمی از احادیث، پژوهش ها مختلف کلامی، تاریخی، فقاهتی، تفسیری، اخلاقی، حدیثی و لغوی، نزد پژوهشگران و محققان مقامی تعالی داشته میباشد؛ چنانکه با وجود وسعت زیاد، از به عبارتی زمانه تألیف، ورژنهای خطی اکثری از آن مندرج و با ترویج صنعت چاپ، همگی یا این که نصیبهایی از آن بارها به چاپ رزرو حسینیه نصرت مشهد رسیده میباشد.
جلدهای متفاوت این کتاب به طور متفرقه به فارسی نیز ترجمه و منتشر گردیدهاند. مشهورترین ترجمه آن کتابی میباشد با اسم مهدی موعود(عج) بوسیله علی دوانی که ترجمه جلد ۱۳ از چاپ ۲۵ جلدی میباشد و به مسئله امام فرصت(عج) تخصیص شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد داراست.
برنامه موضوعی بحارالانوار با مقصود کسب ریلکسخیس دانشمندان به مطالب این کتاب ایجاد و منتشر شدهاست.
درباره مؤلف
نوشتهی علمیٔ اساسی: محمدباقر مجلسی
محمدباقر مجلسی مشهور به علامه مجلسی یا این که مجلسی دوم (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، از پر اسم و رسمترین فقها و محدثان در دنیا اسلام میباشد. او از مالکمنصبان با نفوذ شیعه در بعد از ظهر صفویه میباشد. در علم ها متفاوت اسلامی مانند تعبیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه، فلسفه، منطق، ریاضی ها، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علم ها نا آشنا دارای تخصص بود.
علت کتابت
مجلسی در پیشگفتار بحارالانوار علتٔ خویش را از تألیف بحارالانوار اینگونه بیان مینماید:
منجر تألیف کتاب این میباشد که اینجانب در علم آموزی در اشکال علم ها حریص بودم و بعداز سپری کردن بخشی از قدمت در علمهای متعدد و اندیشیدن به ثمرات و غایات این علم ها دریافتم که دانش، صرفا از چشمه وحی و احادیث اهل بیت نتایج میگردد و در آخرت صرفا این علم سودمند میباشد. از این رو به خبرها و احادیث معصومین(ع) پرداختهام.[۱]
وی همینطور درصدد منابعی بوده میباشد که در معرض بیماری آلزایمر قرار داشتند و از این رو، به سراغ کتابهایی رفته که در گذر مجال و به انگیزه دقت زیاد به کتاب ها اربعه، مهجور مانده بود و یا این که به انگیزه مقصود ورزی فاسدان، بیتوجهی جاهلان و وجود معارضان اهل بیت(ع) در هم اکنون هلاکت بودهاند.[۲]
وی میگوید: «مانند این کتاب تا به امروز نوشته نشده و امیدواریم این کتاب، تا قیام قائم آل محمد(ص)، مرجع فضلا و طالبان دانش و منبع استیناف مجموع اشخاصی باشد که به دنبال علم آموزی علم ها ائمه اطهار میباشند او همچنان اظهار امیدواری کرده که کتابش سبب خواری معاندان بیآیین و ذخیره و مایه شادمانی و ادب و نوری برای قیامتش باشد.[۳]
طریق تألیف
اراده مؤلف بر نگاشتن این کتاب از ۱۰۷۰ق، بعداز کتابت کتاب فهرس مصنفات الاصحاب جزم شدهاست و اولین تاریخ تصویب گردیده در خویش کتاب ۱۰۷۲ق میباشد[۴] و پیشنویس آن در ۱۱۰۴ یا این که ۱۱۰۶ق به نقطه نهایی رسیده میباشد، هر یک سری منزهنویس کتاب تا بعد از فوت مؤلف و بوسیله شاگردان وی همچنان ادامه داشته میباشد.[۵]
مجلسی برای تألیف این کتاب، بخش اعظمی از شاگردانش را به شهرها و کشورهای گوناگون ارسال کرد تا کتاب ها و ورژنهای جانور روایی را پیدا نمایند.[۶] از جمله وی گزارش داده حتی برای فراهم نمودن کتاب مدینة العلم روحانی صدوق که تصور می شد در یمن وجود داراست، گروهی را با هدایای فراوان به سوی حکم دهنده آنجا ارسال کرد تا کتاب را به دست آورد.[۷]
در تألیف بحار، برخی از شاگردان مجلسی دربرگیرنده عبدالله بن عیسی افندی، میر محمدصالح خاتونآبادی، ملا عبدالله بن نورالدین بحرینی، سید نعمتالله جزایری و آمنه بیگم مجلسی خواهر علامه مجلسی با وی همیاری کردند.[۸]
مجلسی بر تمامی فرآیند شغل احاطه بی نقص داشت و شاگردانش صرفا به عدهآوری و کتابت آیه ها و روایات، پایین تیترهای پیاده سازی گردیده بوسیله خویش وی میپرداختند و همه انتخابها از متن، گواهی و نیز تهیه و تنظیم متن به وسیله خویش وی شکل میگرفته میباشد.[۹] با این درحال حاضر اتمام بی نقص کتاب به معنای تمیز نویسی آن، پس از وفات مجلسی و به وسیله شاگردان اوانجام گرفته میباشد.[۱۰]
مجلسی عنوانی را برای هر جلد کتاب برمیگزید و در تحت هر تیتر ابوابی را قرار میبخشید. وی هر باب را با آیاتی از قرآن کریم و مهربان که صریحاً یا این که به جانبداری قراین متعدد تاریخی، حدیثی و تفسیری با زمینه تناسب داشته شروع کرده، آن گاه اقوال مفسّران (غالباً امین الاسلام طبرسی و فخر رازی) را در توانّ بایستگی نقل کرده و سپس روایاتِ ناظر بر هر تیتر را با بیان مدرک، به ترتیب شماره آورده میباشد. گاه صرفا بخشی از یک حدیث را نقل کرده و بی نقص آن را در بابی مطلوبخیس آورده میباشد (گاهی به محل مهم نقل حدیث در بحار اشاره مینماید) و همینطور، در شکل ضرورت، برای تبیین معنای حدیث توضیحاتی با تیتر (ذکر) داده میباشد. این توضیحات در جلدهایی که به وسیله شاگردان وی منزه نویس گردیده نیست. براساس اظهار مجلسی این ذکرها در غایت اختصار میباشد و در خاطرش بوده که در حالتیکه موفقیت و فضل و ادب الهی نصیبش خواهد شد و اجل مهلتش دهد گستردن جامعی(متمایز از آنچه دیگر افراد نوشتهاند) برای روایات بحار به مراد استعمال خردمندان(اولینالالباب) بنویسد.[۱۱][یادداشت ۱]
مجلسی هرچند در تألیف بحار در نیمۀ دوم قدمت و بعداز کامل شدن مدارج علمی و تألیف بیشتر کتاب هایش از همیاری برخی فضلا و نگهبانی مالی حکومت صفوی و وام ها و تجهیزات در جمع منابع بهره مند بود، به شهید شدن ورژنهای جانور و قراین دیگر، شغل اساسی را شخصاً اعمال میبخشید. [۱۲]
اعتبار کتاب
اورده شده بحارالانوار تحت عنوان دائرة المعارف گران قدر روایات شیعه کنیه گرفته میباشد.[۱۳]
آقابزرگ تهرانی می گوید: «بحارالانوار، کتاب جامع حدیثی میباشد که مانند آن خیر قبلش و خیر بعدش تألیف نشده میباشد. چون خلال گردآوریآوری خبرها، دربرگیرنده استیناف و ذکر و تفصیل احادیث میباشد.»[۱۴] همینطور میگوید: «بحارالانوار، مصدر و منبع علمی برای هر شخصی میباشد که پیرو علم ها آل محمد(ص) میباشد. چون که اکثر منابع بحارالانوار از کتابهای معتمد و معتبری بوده که تعدادشان نادر و دسترسی به آنان بر همگان قابلیت نداشته میباشد تا آنجا که مدرس ما علامه نوری که دارنده کتابخانه بزرگ و نفیسی بود، در تألیف مستدرک وسائل الشیعه نتوانست بعضا روایات را از منبع مهم نقل نماید و بهبدون چاره آنهارا به واسطه کتاب بحارالانوار نقل نموده است. جامع حدیثی میباشد که مانند آن خیر قبلش و خیر بعدش تألیف نشده میباشد. چون ضمن عدهآوری خبر ها، مشمول بازرسی و ذکر و گستردن احادیث میباشد.»[۱۵]
امام خمینی مینویسد: «بحارالانوار تاثیر فقید و محدث گرانقدر محمدباقر مجلسی میباشد که نسبتاًً در برگیرنده ۴۰۰ کتاب و رساله میباشد؛ بحارالانوار خویش یک کتابخانه میباشد و مصنف آن زمانی که مشاهده کرد بخش اعظمی از کتاب ها حدیثی به واسطه کوچکی وسعت و سپری شد فرصت در معرض هلاکت و تلف شدن میباشند، در صددتألیف آن بر آمد.»[۱۶]
نکتۀ شایان توجه در تألیف بحار آن میباشد که به کار گیری محصور مؤلف از کتاب ها اربعه منجر گردیده التفات کتاب وی از نظر فقاهتی کاهش پیدا کرده و به رغم اینکه در دیگر موردها سیطره بدون نقص و بسیار واضحی در حوزۀ فرهنگ و تمدن تشیع بعداز خویش پیدا کرده، در مباحث دینی، از مراجع متداول محسوب نشود.[۱۷]
همینطور نوع بررسیها و توضیحاتی که علامه دربارۀ روایات میدهد، در فضای اخباریگری متعادل انجام یافته و حتی آنجا که با مسائل عقلی عکس العمل مینماید، با رویکردی کلامی و ظاهرگرایانه آن را انتقاد مینماید، خیر با رویکردی عقلی فلسفی، به همین خیال برخی از متفکران شیعه معتقدند تفصیلها و نکات علامه مجلسی از توجه کافی بهره مند نیستند.[۱۸] از این رو، بخشی از تفسیرها و تعبیرهایی که علامه مجلسی زیر احادیث اهل بیت، درباره عناوینی زیرا روح، نفس، عقل و... میاورد، آیتم عیب گیری این محققین قرار گرفته میباشد. برای مثال علامه طباطبایی در تعلیقه خویش بر قسمتهایی از بحارالانوار مینویسد: «... وشیوه احتیاط برای هر کس در مباحث عمیق عقلی وارد وجود ندارد، آن میباشد که به ظواهر قرآن و روایات مستفیضه تمسک نماید و شعور حقایق آن ها را به معبود واگذارد، و از ورود به دعواهای عمیق عقلی اثباتا و نفیا جلوگیری نماید.»[۱۹] سید محسن امین نیز در اعیان الشیعه مینویسد: «اکثری از بیان ها، توضیحات و تفسیرهایی که علامه مجلسی برای روایات و غیر آن نقل نموده است، شتابزده درج شده و این دستور موجب کاهش منفعت و وقوع نادرست درین مطالب گردیده است.»[۲۰]
بِحارُ الاَنوار الجامِعَةُ لِدُرَرِ أخبارِ الأئمةِ الأطهار پر اسم و رسم به بحار الانوار، دسته حدیثی شیعه میباشد که با تحقیق علامه مجلسی تألیف گردیدهاست. تألیف این کتاب که دستهای از آموزهها و تعالیم شیعه میباشد، بیشتراز ۳۰ سال ارتفاع کشیده و گروهی از شاگردان علامه مجلسی اورا دراین فعالیت کمک حسینیه نصرت مشهد کردهاند.
مؤلف، کتاب را مبنی بر ۲۵ قضیه کلی پیاده سازی و آن را در ۲۵ جلد مکان داده میباشد که در زمانهای اخیر به طور ۱۱۰ جلدی منتشر میگردد.
آقا گرانقدر تهرانی در وصف بحارالانوار گفته میباشد کتاب جامع حدیثی میباشد که مانند آن خیر قبلش و خیر بعدش تألیف نشده میباشد بحارالانوار، مصدر و منبع علمی برای هر شخصی میباشد که درپی علم ها آل محمد(ص) میباشد. چون که اکثر منابع بحارالانوار از کتابهای معتمد و معتبری بوده که تعدادشان معدود و دسترسی به آنان بر همگان قابلیت آدرس حسینیه نصرت مشهد نداشته میباشد.
بحار الانوار به خیال بیان مستند بیشتر داستانهای منقول از ائمه شیعه، باببندی موضوعات، تفصیل و ذکر بخش اعظمی از احادیث، پژوهش ها مختلف کلامی، تاریخی، فقاهتی، تفسیری، اخلاقی، حدیثی و لغوی، نزد پژوهشگران و محققان مقامی تعالی داشته میباشد؛ چنانکه با وجود وسعت زیاد، از به عبارتی زمانه تألیف، ورژنهای خطی اکثری از آن مندرج و با ترویج صنعت چاپ، همگی یا این که نصیبهایی از آن بارها به چاپ رزرو حسینیه نصرت مشهد رسیده میباشد.
جلدهای متفاوت این کتاب به طور متفرقه به فارسی نیز ترجمه و منتشر گردیدهاند. مشهورترین ترجمه آن کتابی میباشد با اسم مهدی موعود(عج) بوسیله علی دوانی که ترجمه جلد ۱۳ از چاپ ۲۵ جلدی میباشد و به مسئله امام فرصت(عج) تخصیص شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد داراست.
برنامه موضوعی بحارالانوار با مقصود کسب ریلکسخیس دانشمندان به مطالب این کتاب ایجاد و منتشر شدهاست.
درباره مؤلف
نوشتهی علمیٔ اساسی: محمدباقر مجلسی
محمدباقر مجلسی مشهور به علامه مجلسی یا این که مجلسی دوم (۱۰۳۷-۱۱۱۰ق)، از پر اسم و رسمترین فقها و محدثان در دنیا اسلام میباشد. او از مالکمنصبان با نفوذ شیعه در بعد از ظهر صفویه میباشد. در علم ها متفاوت اسلامی مانند تعبیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه، فلسفه، منطق، ریاضی ها، ادبیات، لغت، جغرافیا، طب، نجوم و علم ها نا آشنا دارای تخصص بود.
علت کتابت
مجلسی در پیشگفتار بحارالانوار علتٔ خویش را از تألیف بحارالانوار اینگونه بیان مینماید:
منجر تألیف کتاب این میباشد که اینجانب در علم آموزی در اشکال علم ها حریص بودم و بعداز سپری کردن بخشی از قدمت در علمهای متعدد و اندیشیدن به ثمرات و غایات این علم ها دریافتم که دانش، صرفا از چشمه وحی و احادیث اهل بیت نتایج میگردد و در آخرت صرفا این علم سودمند میباشد. از این رو به خبرها و احادیث معصومین(ع) پرداختهام.[۱]
وی همینطور درصدد منابعی بوده میباشد که در معرض بیماری آلزایمر قرار داشتند و از این رو، به سراغ کتابهایی رفته که در گذر مجال و به انگیزه دقت زیاد به کتاب ها اربعه، مهجور مانده بود و یا این که به انگیزه مقصود ورزی فاسدان، بیتوجهی جاهلان و وجود معارضان اهل بیت(ع) در هم اکنون هلاکت بودهاند.[۲]
وی میگوید: «مانند این کتاب تا به امروز نوشته نشده و امیدواریم این کتاب، تا قیام قائم آل محمد(ص)، مرجع فضلا و طالبان دانش و منبع استیناف مجموع اشخاصی باشد که به دنبال علم آموزی علم ها ائمه اطهار میباشند او همچنان اظهار امیدواری کرده که کتابش سبب خواری معاندان بیآیین و ذخیره و مایه شادمانی و ادب و نوری برای قیامتش باشد.[۳]
طریق تألیف
اراده مؤلف بر نگاشتن این کتاب از ۱۰۷۰ق، بعداز کتابت کتاب فهرس مصنفات الاصحاب جزم شدهاست و اولین تاریخ تصویب گردیده در خویش کتاب ۱۰۷۲ق میباشد[۴] و پیشنویس آن در ۱۱۰۴ یا این که ۱۱۰۶ق به نقطه نهایی رسیده میباشد، هر یک سری منزهنویس کتاب تا بعد از فوت مؤلف و بوسیله شاگردان وی همچنان ادامه داشته میباشد.[۵]
مجلسی برای تألیف این کتاب، بخش اعظمی از شاگردانش را به شهرها و کشورهای گوناگون ارسال کرد تا کتاب ها و ورژنهای جانور روایی را پیدا نمایند.[۶] از جمله وی گزارش داده حتی برای فراهم نمودن کتاب مدینة العلم روحانی صدوق که تصور می شد در یمن وجود داراست، گروهی را با هدایای فراوان به سوی حکم دهنده آنجا ارسال کرد تا کتاب را به دست آورد.[۷]
در تألیف بحار، برخی از شاگردان مجلسی دربرگیرنده عبدالله بن عیسی افندی، میر محمدصالح خاتونآبادی، ملا عبدالله بن نورالدین بحرینی، سید نعمتالله جزایری و آمنه بیگم مجلسی خواهر علامه مجلسی با وی همیاری کردند.[۸]
مجلسی بر تمامی فرآیند شغل احاطه بی نقص داشت و شاگردانش صرفا به عدهآوری و کتابت آیه ها و روایات، پایین تیترهای پیاده سازی گردیده بوسیله خویش وی میپرداختند و همه انتخابها از متن، گواهی و نیز تهیه و تنظیم متن به وسیله خویش وی شکل میگرفته میباشد.[۹] با این درحال حاضر اتمام بی نقص کتاب به معنای تمیز نویسی آن، پس از وفات مجلسی و به وسیله شاگردان اوانجام گرفته میباشد.[۱۰]
مجلسی عنوانی را برای هر جلد کتاب برمیگزید و در تحت هر تیتر ابوابی را قرار میبخشید. وی هر باب را با آیاتی از قرآن کریم و مهربان که صریحاً یا این که به جانبداری قراین متعدد تاریخی، حدیثی و تفسیری با زمینه تناسب داشته شروع کرده، آن گاه اقوال مفسّران (غالباً امین الاسلام طبرسی و فخر رازی) را در توانّ بایستگی نقل کرده و سپس روایاتِ ناظر بر هر تیتر را با بیان مدرک، به ترتیب شماره آورده میباشد. گاه صرفا بخشی از یک حدیث را نقل کرده و بی نقص آن را در بابی مطلوبخیس آورده میباشد (گاهی به محل مهم نقل حدیث در بحار اشاره مینماید) و همینطور، در شکل ضرورت، برای تبیین معنای حدیث توضیحاتی با تیتر (ذکر) داده میباشد. این توضیحات در جلدهایی که به وسیله شاگردان وی منزه نویس گردیده نیست. براساس اظهار مجلسی این ذکرها در غایت اختصار میباشد و در خاطرش بوده که در حالتیکه موفقیت و فضل و ادب الهی نصیبش خواهد شد و اجل مهلتش دهد گستردن جامعی(متمایز از آنچه دیگر افراد نوشتهاند) برای روایات بحار به مراد استعمال خردمندان(اولینالالباب) بنویسد.[۱۱][یادداشت ۱]
مجلسی هرچند در تألیف بحار در نیمۀ دوم قدمت و بعداز کامل شدن مدارج علمی و تألیف بیشتر کتاب هایش از همیاری برخی فضلا و نگهبانی مالی حکومت صفوی و وام ها و تجهیزات در جمع منابع بهره مند بود، به شهید شدن ورژنهای جانور و قراین دیگر، شغل اساسی را شخصاً اعمال میبخشید. [۱۲]
اعتبار کتاب
اورده شده بحارالانوار تحت عنوان دائرة المعارف گران قدر روایات شیعه کنیه گرفته میباشد.[۱۳]
آقابزرگ تهرانی می گوید: «بحارالانوار، کتاب جامع حدیثی میباشد که مانند آن خیر قبلش و خیر بعدش تألیف نشده میباشد. چون خلال گردآوریآوری خبرها، دربرگیرنده استیناف و ذکر و تفصیل احادیث میباشد.»[۱۴] همینطور میگوید: «بحارالانوار، مصدر و منبع علمی برای هر شخصی میباشد که پیرو علم ها آل محمد(ص) میباشد. چون که اکثر منابع بحارالانوار از کتابهای معتمد و معتبری بوده که تعدادشان نادر و دسترسی به آنان بر همگان قابلیت نداشته میباشد تا آنجا که مدرس ما علامه نوری که دارنده کتابخانه بزرگ و نفیسی بود، در تألیف مستدرک وسائل الشیعه نتوانست بعضا روایات را از منبع مهم نقل نماید و بهبدون چاره آنهارا به واسطه کتاب بحارالانوار نقل نموده است. جامع حدیثی میباشد که مانند آن خیر قبلش و خیر بعدش تألیف نشده میباشد. چون ضمن عدهآوری خبر ها، مشمول بازرسی و ذکر و گستردن احادیث میباشد.»[۱۵]
امام خمینی مینویسد: «بحارالانوار تاثیر فقید و محدث گرانقدر محمدباقر مجلسی میباشد که نسبتاًً در برگیرنده ۴۰۰ کتاب و رساله میباشد؛ بحارالانوار خویش یک کتابخانه میباشد و مصنف آن زمانی که مشاهده کرد بخش اعظمی از کتاب ها حدیثی به واسطه کوچکی وسعت و سپری شد فرصت در معرض هلاکت و تلف شدن میباشند، در صددتألیف آن بر آمد.»[۱۶]
نکتۀ شایان توجه در تألیف بحار آن میباشد که به کار گیری محصور مؤلف از کتاب ها اربعه منجر گردیده التفات کتاب وی از نظر فقاهتی کاهش پیدا کرده و به رغم اینکه در دیگر موردها سیطره بدون نقص و بسیار واضحی در حوزۀ فرهنگ و تمدن تشیع بعداز خویش پیدا کرده، در مباحث دینی، از مراجع متداول محسوب نشود.[۱۷]
همینطور نوع بررسیها و توضیحاتی که علامه دربارۀ روایات میدهد، در فضای اخباریگری متعادل انجام یافته و حتی آنجا که با مسائل عقلی عکس العمل مینماید، با رویکردی کلامی و ظاهرگرایانه آن را انتقاد مینماید، خیر با رویکردی عقلی فلسفی، به همین خیال برخی از متفکران شیعه معتقدند تفصیلها و نکات علامه مجلسی از توجه کافی بهره مند نیستند.[۱۸] از این رو، بخشی از تفسیرها و تعبیرهایی که علامه مجلسی زیر احادیث اهل بیت، درباره عناوینی زیرا روح، نفس، عقل و... میاورد، آیتم عیب گیری این محققین قرار گرفته میباشد. برای مثال علامه طباطبایی در تعلیقه خویش بر قسمتهایی از بحارالانوار مینویسد: «... وشیوه احتیاط برای هر کس در مباحث عمیق عقلی وارد وجود ندارد، آن میباشد که به ظواهر قرآن و روایات مستفیضه تمسک نماید و شعور حقایق آن ها را به معبود واگذارد، و از ورود به دعواهای عمیق عقلی اثباتا و نفیا جلوگیری نماید.»[۱۹] سید محسن امین نیز در اعیان الشیعه مینویسد: «اکثری از بیان ها، توضیحات و تفسیرهایی که علامه مجلسی برای روایات و غیر آن نقل نموده است، شتابزده درج شده و این دستور موجب کاهش منفعت و وقوع نادرست درین مطالب گردیده است.»[۲۰]
سوالات مهم درباره حسینیه نصرت مشهد؛ راهنمای انتخاب، رزرو و برگزاری مراسم