مُسْلِم بن عُقْبَه (درگذشت: ۶۴ق) فرمانده سپاه اموی در سرکوب قیام مدینه در رخداد حَرّه. وی، در تاریخ اسلام، بهتیتر شخصیتی خونریز شناخته می گردد و بهباعث نقشآفرینی دیدهگیر در کشتارِ رخداد حره، مُسْرِف (اسرافکننده در خون ریزی) و تبهکار خوانده حسینیه نصرت مشهد گردیده است.
نتیجه ها نزاع حَره و اشراف مسلم بن عقبه بر مدینه، کشتهشدن اکثری از عموم، برای مثال صحابیان رسول(ص)، غارت اموال آن ها و تجاوز به زنان و دخترانشان تصویب گردیده است. آورده شده که مسلم بن عقبه عموم مدینه را بدون چاره به بیعت با یزید بن معاویه بهشرط بندگی کرد و اشخاصی که بیعت نکردند آدرس حسینیه نصرت مشهد را کشت.
کیفیت واکنش مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) در جریان حادثه حره و عکس العمل امام(ع) به آن، از مباحثی میباشد که پژوهشگران شیعه درباره ی محاسبه خلق سیاسی امامان شیعه در حالت گوناگون سیاسی به آن پرداختهاند. در برخی از گزارشهای تاریخی آمده که مسلم بن عقبه، بنابر پیشنهاد یزید، با امام سجاد(ع) با نیکویی خلق و خوی کرد و اذن اعطا کرد وی با یزید، بهشرط بندگی، بیعت نکند. در بعضی دیگر بیان شده که امام(ع)، خویش، بیعت بهشرط بندگی را توصیه کرد. قسم اخیر موردمناقشه قرار گرفته و جعلی خوانده رزرو حسینیه نصرت مشهد گردیده است.
مقام تاریخی و خصوصیتها
مُسْلِم بن عُقْبَه، فرمانده سپاه اموی در سرکوب قیام عموم مدینه در حادثه حره[۱] بود که بهتیتر شخصیتی خونریز در تاریخ اسلام تصویب شدهاست.[۲] وی بهادله نقشآفرینی دیدهگیر درین کشتار، مُسْرِف (اسرافکننده در خونریزی) و جنایتکار خوانده شدهاست.[۳] اخلاق خشونتتوشه وی با عموم مدینه چنان بود که بعداً، بعضی فرمانروایان مدینه، برای ارعاب و فرمان بردارکردن عموم خویش را همخون و همطریق مسلم بن عقبه معرفی میکردند.[۴] مسلم بن عقبه را در کنار شمر بن ذیالجوشن و بُرمز بن اَرْطاة جزو سنگدلترین فرماندهان بنیامیه قلمداد کردهاند.[۵] کیفیت واکنش مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) در جریان رخداد حره و برخورد امام(ع) به آن به عنوان مثال مباحثی میباشد که پژوهشگران شیعه در ارتباط چک اخلاق سیاسی امامان شیعه در وضعیت سیاسی متعدد، شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد به آن پرداختهاند.[۶]
مسلم بن عقبة بن ریاح بن اسعد مُرِّیّ اهل دمشق بود.[۷] آورده شده که وی روزگار نبی(ص) را فهم کرده، اما جزو صحابه وی بهخودکار نرفته میباشد.[۸] مسلم بن عقبه از دولتمردان و فرماندهان اموی بود[۹] و در پیکار صفین، فرماندهی پیادگان سپاه شام را برعهده داشت.[۱۰] به گزارش منابع، معاویة بن ابیسفیان، هنگام مرگ، اورا واسطه رساندن وصایای سیاسیاش به فرزندش یزید کرد.[۱۱]
در بعضی منابع، از مختصات ظاهری مسلم بن عقبه حافظه گردیده است: یکدیده، گلگون و سپیدموی که زیرا راه و روش میرفت، گویی دو پایش را می خواهد از گِل خارج آورد.[۱۲] مرتضی مطهری وجود اینگونه نقایصی در اورا، براساس یک قاعده سرازیرشناسی (مکانیسم جبران)، عاملی برای سرکوبگری و خشونتخویی وی دانسته و گفته میباشد براساس این قاعده، هر کس نقصی داراست میخواهد هرطور گردیده، آن را جبران نماید و گاهی جبران نقص خویش را با سرکوب دیگرافراد و بهزیرکشیدن آن ها پی میگیرد.[۱۳]
نقشآفرینی در رخداد حره
مسلم بن عقبه فرمانده سپاه اموی در اتفاق حره بود؛ رخدادی که آن را غیر قابل تعریف[۱۴] و فجیعترین رخداد بعداز اتفاق کربلا[۱۵] به مداد آوردهاند. بعداز قیام عموم مدینه، یزید بن معاویه سپاهی به فرماندهی مسلم بن عقبه برای سرکوب قیام ارسال کرد.[۱۶] به گزارش بعضی منابع، یزید هنگام بدرقه سپاه، با تأکید از مسلم بن عقبه خواست که مقاومتکنندگان را بکشد.[۱۷] وی نیز عهدوپیمان بخشید که با وصال به مدینه از آنها دو چیز بخواهد: یا این که بیعت یا این که مرگ.[۱۸] بعداز ناکامی مقاومت عموم مدینه و سقوط شهر، مسلم بن عقبه سه روز دست سپاهش را بر جان، فرآورده و ناموس عموم بازگذاشت.[۱۹]
نتایج نزاع حره و احاطه مسلم بن عقبه بر مدینه کشتهشدن بخش اعظمی از عموم مدینه، مثلا صحابه فرستاده(ص)،[۲۰] غارت اموال آن ها[۲۱] و تجاوز به زنان و دخترانشان[۲۲] تصویب گردیدهاست. اورده شده که مسلم بن عقبه عموم مدینه را بدون چاره به بیعت بهشرط بندگی با یزید بن معاویه کرد و افرادی که با این شرط بیعت نکردند را کشت.[۲۳] گزارش کردهاند که مسلم بن عقبه، بعد از حادثه حره، در مواقعی پروردگار را بر ایفا اینگونه امری در راستای «اطاعت از خلیفه» و «نگهداری جماعت» شکر مینموده است.[۲۴] از نگاه پیامبر جعفریان، این کار وی زیر تأثیر نظریهای شایع در میان شامیان بوده که امویان نهادینه کرده بودند؛ اینکه اطاعت از خلیفه و نگهداری جماعت در هر قوانینی (حتی فارغ از وجود حالت مذهبی و اخلاقی آن) موردنیاز میباشد.[۲۵]
بهنقل از تاریخ طبری، مسلم بن عقبه از اولِ جنبش بهسوی مدینه مریض بود.[۲۶] بعد از سرکوب تکان مدینه، وی به قصد سرکوب حرکت عموم در مکه به رهبری عبدالله بن زبیر بهسوی آنجا رهسپار شد که در وسط منش (در ابواء[۲۷] یا این که مُشَلَّل[۲۸]) درگذشت.[۲۹] مرگ اورا پایان محرم سال ۶۴ق نوشتهاند.[۳۰] آورده شده که بعد از دفن وی، گورش را نبش و لاشهاش را به دار کشیدند و بهسوی آن سنگ و تیر انداختند.[۳۱]
« دعای امام سجاد(ع) برای دفع شر مسلم بن عقبه: «پروردگارا، چه بسيار نعمتى كه به اینجانب ارزانى داشتى و سپاسگزارى اینجانب براى تو در قبال آن اندک بود و چه بسا پيشامد ناگوارى كه منرا بدان در گیر ساختى و بردبارى اینجانب در برابرش اندک بود. پس اى خدایی كه هنگام ارزانىداشتن نعمتش سپاسگزارى اینجانب اندک بود، ولى دست از يارى اینجانب برنداشتى، اى بخشايشگرى كه هیچ زمان عفو و بخشش وی جدا از هم نگردد و اى آنكه داراى نعمتهاى بیشمارى، بر محمد و آل وی سلام فرست و شر اين مرد را از اینجانب بگردان. پس اینجانب همانا تورا موازی وی قرار دادم (و از تو می خواهم كه از آن رو كه بهسوى اینجانب آيد، اورا بازگردانى) و از بدى و آزارش به تو امان مىبرم.»[۳۲]
مُسْلِم بن عُقْبَه (درگذشت: ۶۴ق) فرمانده سپاه اموی در سرکوب قیام مدینه در رخداد حَرّه. وی، در تاریخ اسلام، بهتیتر شخصیتی خونریز شناخته می گردد و بهباعث نقشآفرینی دیدهگیر در کشتارِ رخداد حره، مُسْرِف (اسرافکننده در خون ریزی) و تبهکار خوانده حسینیه نصرت مشهد گردیده است.
نتیجه ها نزاع حَره و اشراف مسلم بن عقبه بر مدینه، کشتهشدن اکثری از عموم، برای مثال صحابیان رسول(ص)، غارت اموال آن ها و تجاوز به زنان و دخترانشان تصویب گردیده است. آورده شده که مسلم بن عقبه عموم مدینه را بدون چاره به بیعت با یزید بن معاویه بهشرط بندگی کرد و اشخاصی که بیعت نکردند آدرس حسینیه نصرت مشهد را کشت.
کیفیت واکنش مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) در جریان حادثه حره و عکس العمل امام(ع) به آن، از مباحثی میباشد که پژوهشگران شیعه درباره ی محاسبه خلق سیاسی امامان شیعه در حالت گوناگون سیاسی به آن پرداختهاند. در برخی از گزارشهای تاریخی آمده که مسلم بن عقبه، بنابر پیشنهاد یزید، با امام سجاد(ع) با نیکویی خلق و خوی کرد و اذن اعطا کرد وی با یزید، بهشرط بندگی، بیعت نکند. در بعضی دیگر بیان شده که امام(ع)، خویش، بیعت بهشرط بندگی را توصیه کرد. قسم اخیر موردمناقشه قرار گرفته و جعلی خوانده رزرو حسینیه نصرت مشهد گردیده است.
مقام تاریخی و خصوصیتها
مُسْلِم بن عُقْبَه، فرمانده سپاه اموی در سرکوب قیام عموم مدینه در حادثه حره[۱] بود که بهتیتر شخصیتی خونریز در تاریخ اسلام تصویب شدهاست.[۲] وی بهادله نقشآفرینی دیدهگیر درین کشتار، مُسْرِف (اسرافکننده در خونریزی) و جنایتکار خوانده شدهاست.[۳] اخلاق خشونتتوشه وی با عموم مدینه چنان بود که بعداً، بعضی فرمانروایان مدینه، برای ارعاب و فرمان بردارکردن عموم خویش را همخون و همطریق مسلم بن عقبه معرفی میکردند.[۴] مسلم بن عقبه را در کنار شمر بن ذیالجوشن و بُرمز بن اَرْطاة جزو سنگدلترین فرماندهان بنیامیه قلمداد کردهاند.[۵] کیفیت واکنش مسلم بن عقبه با امام سجاد(ع) در جریان رخداد حره و برخورد امام(ع) به آن به عنوان مثال مباحثی میباشد که پژوهشگران شیعه در ارتباط چک اخلاق سیاسی امامان شیعه در وضعیت سیاسی متعدد، شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد به آن پرداختهاند.[۶]
مسلم بن عقبة بن ریاح بن اسعد مُرِّیّ اهل دمشق بود.[۷] آورده شده که وی روزگار نبی(ص) را فهم کرده، اما جزو صحابه وی بهخودکار نرفته میباشد.[۸] مسلم بن عقبه از دولتمردان و فرماندهان اموی بود[۹] و در پیکار صفین، فرماندهی پیادگان سپاه شام را برعهده داشت.[۱۰] به گزارش منابع، معاویة بن ابیسفیان، هنگام مرگ، اورا واسطه رساندن وصایای سیاسیاش به فرزندش یزید کرد.[۱۱]
در بعضی منابع، از مختصات ظاهری مسلم بن عقبه حافظه گردیده است: یکدیده، گلگون و سپیدموی که زیرا راه و روش میرفت، گویی دو پایش را می خواهد از گِل خارج آورد.[۱۲] مرتضی مطهری وجود اینگونه نقایصی در اورا، براساس یک قاعده سرازیرشناسی (مکانیسم جبران)، عاملی برای سرکوبگری و خشونتخویی وی دانسته و گفته میباشد براساس این قاعده، هر کس نقصی داراست میخواهد هرطور گردیده، آن را جبران نماید و گاهی جبران نقص خویش را با سرکوب دیگرافراد و بهزیرکشیدن آن ها پی میگیرد.[۱۳]
نقشآفرینی در رخداد حره
مسلم بن عقبه فرمانده سپاه اموی در اتفاق حره بود؛ رخدادی که آن را غیر قابل تعریف[۱۴] و فجیعترین رخداد بعداز اتفاق کربلا[۱۵] به مداد آوردهاند. بعداز قیام عموم مدینه، یزید بن معاویه سپاهی به فرماندهی مسلم بن عقبه برای سرکوب قیام ارسال کرد.[۱۶] به گزارش بعضی منابع، یزید هنگام بدرقه سپاه، با تأکید از مسلم بن عقبه خواست که مقاومتکنندگان را بکشد.[۱۷] وی نیز عهدوپیمان بخشید که با وصال به مدینه از آنها دو چیز بخواهد: یا این که بیعت یا این که مرگ.[۱۸] بعداز ناکامی مقاومت عموم مدینه و سقوط شهر، مسلم بن عقبه سه روز دست سپاهش را بر جان، فرآورده و ناموس عموم بازگذاشت.[۱۹]
نتایج نزاع حره و احاطه مسلم بن عقبه بر مدینه کشتهشدن بخش اعظمی از عموم مدینه، مثلا صحابه فرستاده(ص)،[۲۰] غارت اموال آن ها[۲۱] و تجاوز به زنان و دخترانشان[۲۲] تصویب گردیدهاست. اورده شده که مسلم بن عقبه عموم مدینه را بدون چاره به بیعت بهشرط بندگی با یزید بن معاویه کرد و افرادی که با این شرط بیعت نکردند را کشت.[۲۳] گزارش کردهاند که مسلم بن عقبه، بعد از حادثه حره، در مواقعی پروردگار را بر ایفا اینگونه امری در راستای «اطاعت از خلیفه» و «نگهداری جماعت» شکر مینموده است.[۲۴] از نگاه پیامبر جعفریان، این کار وی زیر تأثیر نظریهای شایع در میان شامیان بوده که امویان نهادینه کرده بودند؛ اینکه اطاعت از خلیفه و نگهداری جماعت در هر قوانینی (حتی فارغ از وجود حالت مذهبی و اخلاقی آن) موردنیاز میباشد.[۲۵]
بهنقل از تاریخ طبری، مسلم بن عقبه از اولِ جنبش بهسوی مدینه مریض بود.[۲۶] بعد از سرکوب تکان مدینه، وی به قصد سرکوب حرکت عموم در مکه به رهبری عبدالله بن زبیر بهسوی آنجا رهسپار شد که در وسط منش (در ابواء[۲۷] یا این که مُشَلَّل[۲۸]) درگذشت.[۲۹] مرگ اورا پایان محرم سال ۶۴ق نوشتهاند.[۳۰] آورده شده که بعد از دفن وی، گورش را نبش و لاشهاش را به دار کشیدند و بهسوی آن سنگ و تیر انداختند.[۳۱]
« دعای امام سجاد(ع) برای دفع شر مسلم بن عقبه: «پروردگارا، چه بسيار نعمتى كه به اینجانب ارزانى داشتى و سپاسگزارى اینجانب براى تو در قبال آن اندک بود و چه بسا پيشامد ناگوارى كه منرا بدان در گیر ساختى و بردبارى اینجانب در برابرش اندک بود. پس اى خدایی كه هنگام ارزانىداشتن نعمتش سپاسگزارى اینجانب اندک بود، ولى دست از يارى اینجانب برنداشتى، اى بخشايشگرى كه هیچ زمان عفو و بخشش وی جدا از هم نگردد و اى آنكه داراى نعمتهاى بیشمارى، بر محمد و آل وی سلام فرست و شر اين مرد را از اینجانب بگردان. پس اینجانب همانا تورا موازی وی قرار دادم (و از تو می خواهم كه از آن رو كه بهسوى اینجانب آيد، اورا بازگردانى) و از بدى و آزارش به تو امان مىبرم.»[۳۲]
مراسمها و آیینهای مذهبی حسینیه نصرت مشهد