مسجد، نام جای و در لغت به معنای مکان سجده و عبادت است[1] و در اصطلاح، به مکانی گفته می شود که رده عبادت و خشوع میباشد. هر یک سری کلمه و واژه مسجد در خصوص چهار دیواری خاصی به کار میرود که برای عبادت ساخته شده است، ولی در اسلام همه زمین، تمیز و پاکیزه هست و می تواند سجدهگاه و مسجد مؤمن قرار گیرد.
فرستاده اکرم(ص) در حدیثی پس از ذکر فضیلت مسجد الحرام و مسجد الأقصی، به ابوذر فرمود: «حیثما ادرکتک الصلاة فصلِّ و الأرض لک مسجد؛[2] هر جا وقت نماز رسید، به عبارتی جا نماز بخوان که سرتاسر زمین برای تو مسجد میباشد».
واژه مسجد، با صیغههای گوناگون 29 توشه در قرآن به کار رفته و در بیشتر موردها، منظور مسجد الحرام هست که تحت عنوان اولیه مسجد روی زمین شناخته و برای عبادت عموم ساخته شده است:
) إِنّ أَوّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلّذی بِبَکّةَ مُتوشهَکًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ(؛[3]
«نخستین منزلای که برای عموم قرار داده گردیده است، منزلای میباشد در مکه که مایه برکت و هدایت برای جهانیان است».
مهمترین نقش مسجد، مرکزیت بخشیدن به عبادت مسلمانها است. مسجد محیطی، میباشد که بشر پلشت نباید وارد آن شود و فضا و زمین آن بایستی از هر سیرتکامل زشتی محفوظ باشد.
مسجد خلال مرکزیت برای عبادت، محلی برای نشانه دادن اتحاد و هماهنگی امّت و تمسّک جمعی به «حبل الله» چهت نیل به هدف ها الهی و انسانی، مرکزی برای حکومت و بعد از آن، مکانی برای آموختن و تعلّم بود.
درین نوشته، سعی بر این است که خلال شناخت بیشتر با جایگاه و آداب مسجد، وظایف شخص در قبال مسجد و نقش مفید آن را در معاش تبیین کنیم و گامی برای رونق بیشتر مساجد برداریم. انشاء الله
الف) منزلت مسجد
مسجد در تمدن اهل بیت(ع) مهمانمنزل آفریدگار در زمین، منزلت نزول خیرات و برکات آسمانی، منزل دوراندیشی و عبادت، عشق و علاقه و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و عفو، تجلیگاه پردیس در زمین و تفریحگاه موحّدان هست.[4]
فرستاده اکرم(ص)، در اولین گام برای تشکیل حکومت اسلامی، مسجد النبی را در مدینه مبناگذاری کرد که اول مقر علمی، سیاسی، اجتماعی و حکومتی اسلام به شمار آمد و تحت عنوان مرکز فراگیری معارف اسلامی حسینیه نصرت مشهد و آدم سازی و مرکز حکومت و سیاستگذاری شناخته شد.
1. منزل خدا
پروردگار متعال میفرماید:
)وَ أَنّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا([5]؛
«مساجد برای خداست. پس احدی را جز وی نخوانید»؛ یعنی کلیه چیز در مساجد برای خداست و مسجد بایستی مکان تبلیغ ارزشهای الهی باشد.
رسول آفریدگار(ص) فرمود: «در تورات درج شدهاست که: منزلهای اینجانب روی زمین، مساجد میباشند. آفرین به هر کس خویش را در منزلاش پاکیزه نماید و سپس برای دیدارم به منزلام بیاید. با خبر باشید بر صاحب خانه میباشد که میهمان را گرامی دارد؛ آنها که در تاریکیهای شب به مساجد می روند، بشارت باد بر آنان به نور براق در روز قیامت».[6]
امام راستگو(ع) فرمود: «بر شما باد به رفتن به مساجد؛ چون مساجد، منزلهای معبود در روی زمین هستند. هر کس پاکیزه وارد آنها گردد، خدا اورا از گناهانش منزه مینماید و اورا در زمره زائران خودش مینویسد. پس در مساجد بسیار نماز و دعا بخوانید.[7]
در حدیث قدسی آدرس حسینیه نصرت مشهد آمده است: «مساجد منزلهای اینجانب در زمین میباشند. مساجد برای اهل افق نورافشانی مینمایند؛ همان گونه که ستارگان برای اهل زمین میدرخشند».[8]
2. منزل پرهیزکاران
رسول خداوند(ص) فرمود: «المَسجِد بَیتُ کُلِّ تَقیٍ؛[9]
«مسجد، منزل هر پرهیزکار هست».
در حدیث دیگر فرمود:
«مساجد، منزل پرهیزکاران میباشد و کسی که مسجد منزلاش باشد، پروردگار آسایش، آرامش و عبور از صراط را برای وی ضمانت مینماید».[10]
3. منزل مؤمن
از رسول اکرم(ص) نقل گردیدهاست که فرمود: «المَسجِدُ بَیتُ کُلِّ مُؤمِنٍ؛[11] مسجد، منزل هر مؤمن می باشد».
4. رده پیامبران
فرستاده گرامی(ص) فرمود: «المَساجِدُ مَجالسُ الأنبیاءِ؛[12] مساجد، مقام پیامبران است».
5. برگزیدگان جای
فرستاده معبود(ص) فرمود: «خَیرُ البِقاعِ المَسجِدُ وَ شَرُّ البِقاعِ الأسواقُ؛[13] شایسته ترین جای ها مسجد میباشد و بدترین آنها بازار میباشد».
6. محبوبترین جای
امام علی(ع) فرمود: «هر کس بخواهد به مسجد وارد شود، باادب و ادب وارد گردد؛ زیرا مساجد، منزلهای خدا و دوست داستنیترین زمینها نزد خداست و محبوبترین شخص پیش خدا، کسی هست که اول از کلیه وارد مسجد و بعد از همه، از آن بیرون گردد».[14]
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نشستن در مسجد برای اینجانب عالی از نشستن در فردوس می باشد؛ چون در بهشت خشنودی خودم آماده می گردد و در مسجد خشنودی آفریدگار به دست می آید».[15]
و در ذکر دیگری فرمود: «أَحبُّ البِلاد اِلَی اللهِ رزرو حسینیه نصرت مشهد مَساجِدُها وَ أبغَضُ البِلادِ إِلَی اللهِ اَسواقُها؛[16] دوست داستنیترین جا پیش آفریدگار مساجد، و مبغوضترین زمین پیش معبود بازارها میباشند».
7. ساختن مسجد
ازآنجا که مساجد در اسلام مقام بسیار مهمی دارا هستند، بر ساختن و تعمیر مسجد تأکید متعددی گردیده است. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «مَن بَنی مَسجِداً وَلَو مَفحَصَ قَطاةٍ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فی الجَنَّةِ؛[17] هر کس مسجد بسازد، درصورتی که چه به اندازه خوابگاه مرغ سنگخوارهای باشد، معبود برای وی در فردوس منزلای میسازد».
اما زمانی ساختن مسجد نفیس میباشد و این همگی اجر دارااست که هدف از ایجاد کرد آن، اعلای واژه توحید و تبلیغ تمدن اسلام ناب و مدرسه پیامبران و امامان معصوم(ع) باشد؛ ولی در صورتیکه مقصود غیر الهی و شیطانی باشد، خیر فقط قیمت و ثوابی ندارد، بلکه خالق آن مؤاخذه گردد. از این رو، آفریدگار از اولی بانی مسجد در اسلام که مسجد قبا را تشکیل داد، به این شکل خاطر مینماید:
)لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التّقْوى مِنْ أَوّلِ یَوْمٍ أَحَقّ أَنْ تَقُومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبّونَ أَنْ یَتَطَهّرُوا وَ اللّهُ یُحِبّ الْمُطّهِّرینَ(؛[18]
«مسجدی که از روز آغاز بر طبق تقوا سازه گردیده، سزاوارتر میباشد که در آن به نماز قیام کنی؛ زیرا در این مسجد عده ای می باشند که دوست داراهستند منزه و پاک شوند و آفریدگار پاکیزگان را دوست داراست».
ولی پروردگار به اشخاصی که با هدف های دیگر مسجد ساختند، خیر صرفا ثوابی نمیدهد، بلکه با آنها به شدّت واکنش مینماید و آنها را منافق به شمار میآورد:
)وَ الّذینَ اتّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرارًا وَ کُفْرًا وَ تَفْریقًا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ وَ إِرْصادًا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنّ إِنْ أَرَدْنا إِلاّ الْحُسْنى وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنّهُمْ لَکاذِبُونَ( [19]؛
«منافقان عده ایاند که مسجدی ساختند شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد به مراد ضرر رساندن به پیامبر و مؤمنان و تقویت شرک و تشکیل داد تفرقه در بین مؤمنان و کمینگاه برای عده ای که باایمان و پیامبرش پیکار کرده بودند، و آن ها قول خیال مینمایند که نظری جز خیر نداشتهایم امّا خدا مدرک میدهد که لاف میگویند».
بعد از آن خدا اضافه مینماید:
) لا تَقُمْ فیهِ أبداً(؛
«هیچ وقت در آن مسجد نماز اقامه مکن یا این که هرگز در آن مسجد نایست».
از این آیه ها بر میاید که «مسجدسازی» باید مبنی بر تقوای الهی نهادگذاری شود و هدف این باشد که آفریدگار در آنجا عبادت و گرانقدر داشته خواهد شد و محل اجتماع اشخاصی باشد که علاقه دارا هستند به سوی خدا جنبش نمایند و خویش را تمیز و پاکیزه سازند و خودسازی نمایند و هدف ها الهی را در آنجا به ایفا درآورند. و مسجد بایستی مرکزی برای اجتماع و اتحاد مسلمانها باشد و عایدی اسلام و مسلمین در آن گزینه دقت قرار گیرد، خیر اینکه محلّ باندبازی و تفرقه و زیان رساندن به مسلمانها و موجب بدبینی به پروردگار باشد و در آن بی دینی و الحاد و کفر تقویت گردد.
در آیه دیگر، قرآن صریحاً می فرماید:
)ما کانَ لِلْمُشْرِکینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ فرمانرواِدینَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمحصولُهُمْ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ([20]؛
«مشرکان را نرسد که مساجد پروردگار را آباد نمایند، با آنکه خویش شاهد شرک خویشتناند؛ چه اینکه جاری ساختن آنها بیاجز و فسخ میباشد و خویش در دوزخ جاوداناند».
آنگاه میفرماید: )إِنّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ اْلآخِرِ وَ أَقامَ الصّلاةَ وَ آتَى الزّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاّ اللّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدینَ[21](؛
«مسجدهای خداوند را فقط کسی آباد مینماید که به خدا و روز جزا ایمان دارااست، نماز به پا نماید، زکات دهد و جز از خداوند نترسد. باشد که آن ها از هدایت یافتگان باشند».
گروهی از مفسران معتقدند که منظور، عمران ظاهری وجود ندارد بلکه این واژه و کلمه بر عمران معنوی نیز دلالت دارااست که به عبارتی آباد نگاهداشتن مساجد و حضور در آنان برای ادای نماز و شغل های سودمند میباشد؛ چنان که میبدی در تفسیرش گفته است: «عمارت مسجد، وارد شدن و نشستن در آن میباشد و به قولی، بالا بردن بنای مسجد و پسندیده کردن آن و به قولی عمارت مسجد، عبادت کردن، نماز تلاوت و طواف در آن میباشد».[22] آیت الله مکارم شیرازی نیز میفرماید: «آیه مضمون وسیعی دارااست و کلیه کارها را شامل می گردد».[23] زمخشری نیز بعداز نقل هر دو حیث از رسول اکرم(ص) نقل مینماید که پروردگار فرمود: «إِنَّ بُیوتی فی ألارضِ المَساجِدَ، وَ أنَّ زُوّاری فیها عُمّارُها؛[24] مساجد، منزلهای اینجانب در زمین میباشند و فی مابین آبادکنندگان مساجد، همانا ملاقات کنندگان اینجانب قرار داراهستند».
8. آبادی معنوی مساجد
روزی پیامبر معبود(ص) خطاب به ابوذر فرمود: «در تعمیر و آبادانی مساجد تلاش کن که اجر آن از حوزه خدا، بهشت میباشد».
ابوذر پرسید: مساجد را چهگونه آباد کنیم؟
فرستاده(ص) فرمود: «در مساجد با صدای بلند سخن نگویید، سخن فسخ و سخن اشتباه نزنید و دادوستد و دادوستد نکنید. ای اباذر! تا در مسجد هستی، تلاش کن یاوه و بیهوده نگویی و در شرایطی که این یکسری دستور را رعایت نکردی، روز قیامت جز خویشتن را ملامت و سرزنش نکن».[25]
امام درست گو(ع) از فرستاده اکرم(ص) نقل مینماید که فرمود: «زیرا آفریدگار بزرگ و بلندمرتبه ببیند که اهل یک آبادی (شهر یا این که روستا) در نافرمانی وی زیادهروی کردهاند، البته در بین آنها سه بدن مسلمان (حقیقی) میباشد، خطاب فرماید: «ای گناهکاران و افرادی که از دستورهای اینجانب سر برتافتهاید! درصورتی که در میان شما مؤمنانی نبودند که با یکدیگر کریماند و با نمازگزاردنشان، زمین و مساجد من را آباد میگردانند، و در سحرگاهان استغفار مینمایند، عذابم را بر شما فرود میآوردم».
مرحوم نوری در پایین حدیث سابق الذکر مینویسد: «حدیث در این مضمون درست است که مراد از عمران مساجد، دایر نگاهداشتن آنها به وسیله نماز، دعا، خیال خدا، قرائت قرآن و جز اینهاست، خیر تعمیر و ترمیم سقف و دیوار آن».[26]
یک نکته
گاهی انسان نمیتواند در مسجد حضور یابد و به دلایلی می بایست فریضه نماز را در منزل بجا آورد. از این رو، در اسلام سفارش گردیدهاست که اتاقی را برای نماز و راز و نیاز تخصیص دهد؛ همانگونه که امروزه نمازخانههایی را در اداره ها، هواپیماها و .... تخصیص دادهاند. امام درست گو(ع) در طومارای به فردی به اسم مسمع نوشت: «دوست دارم که یکیاز اتاقهای رده را مسجد قرار دهی».[27] آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: «علی(ع) در خانه خویش اتاقی را که خیر خرد بود و خیر تبارک، منحصر نمازش قرار داده بود».[28]
البته پرنور میباشد کهاین امر نباید موجب خواهد شد که آدم حضور کمتری در مساجد پیدا نماید. از اینرو، بر حضور در مساجد همگانی، به خصوص مساجدی که خصوصیت خاص داراهستند، بسیار تأکید و اجرهای متعددی برای نماز تلاوت در در آنها آورده شده است.
9. اثر ها رفتن به مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «اینجانب مَشی إلی المَسجِدِ، لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ وَلا یابِسٍ إلاّ سَبّحَت لَهُ الارضُ إلی الأرضینَ السابِعةَ؛[29] کسی که به طرف مسجد گام بردارد، پایش را بر خیس و خشکی نمیگذارد، جز آنکه زمین تا طبقه هفتمش برای وی تسبیح میگوید».
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «بشارت باد بر کسانی که در ظلمت شب به طرف مساجد می روند به نوری که در روز قیامت برای آن ها پیدا میشود».[30]
در ذکر دیگری فرمود: «هر که برای کمپانی در نماز جماعت به مسجدی رود، برای هر قدمی که بر میدارد، هفتاد هزار حسنه برایش نوشته خواهد شد و به به عبارتی اندازه درجاتش بالا رود و درصورتیکه در آن فعلا بمیرد، پروردگار هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به دیدار وی فرایند و انیس تنهایی وی باشند و تازمانیکه برانگیخته گردد، برایش آمرزش بخواهند».[31]
10. حضور در مسجد
رسول اکرم(ص) به ابوذر فرمود: «ای اباذر! مادامی که تو در مسجد هستی، پروردگار در مقابل هر نفسی که میکشی، یک جايگاه در پردیس به تو عطا مینماید و ملائکه بر تو سلام میفرستند و برای تو برای هر نفس در مسجد، ده حسنه مینویسند و ده گناه از تو منزه مینمایند».[32]
و در حدیث دیگری فرمود: در مسجد به انتظار نماز نشستن، عبادت می باشد، مگر آنکه حدثی از وی سر زند ». پهنا شد: ای رسول معبود! حدث چیست؟ فرمود: «غایب بودن کردن».[33]
11. اجر نماز در مسجد
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نماز در مسجد اینجانب (مسجد النبی(ص)) پیش معبود، متساوی ده هزار نماز در مساجد دیگر میباشد، مگر در مسجد الحرام که نماز در آن، معادل صد هزار رکعت میباشد».[34]
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «اجر نماز در بیتالمقدس، مساوی هزار رکعت نماز میباشد و نماز در مسجد اعظم (جامع)، موازی صد نماز میباشد و نماز در مسجد محله و فامیل ،اجر 25 رکعت نماز را دارد و در مسجد بازار، دوازده موازی نماز است و نماز در منزل، به اندازه یک نماز اجر دارااست».[35]
حضرت امام خمینی(ره) میفرماید:
«در شرع مقدس اسلام بسیار پیشنهاد گردیده است که نماز را در مسجد بخوانند و خوب از همه مسجدها، مسجد الحرام می باشد و آن گاه مسجد پیامبر اسلام(ص)، آن گاه مسجد کوفه، آنگاه مسجد بیت المقدس، آن گاه مسجد جامع هر شهر و آن گاه مسجد محله و بعد از مسجد محله، مسجد بازار می باشد».
و بعد از آن می فرماید: «زیاد رفتن به مسجد و رفتن به مسجدی که نمازگزار ندارد، مستحب هست و اهل یک محل مسجد چنانچه عذری نداشته باشد، مکروه میباشد در غیر مسجد نماز بخواند».[36]
12. بیتوجهی به مسجد
در حدیثی از رسول اکرم(ص) آمده میباشد که فرمود: «لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِد إلاّ فی المَسجدِ؛[37] نمازی برای اهل یک محل مسجد وجود ندارد، مگر در مسجد».
در حدیث دیگر فرمود: «کسی که در مسجد ندای نماز را بشنود و بدون انگیزه از آن بیرون گردد، منافق است، مگر اینکه قصد برگشت داشته باشد».[38]
امام امت(ره) فرموده هست: «مستحب هست آدم با هر کس در مسجد حاضر نمی شود، غذا نخورد و در امور با وی مشورت نکند و همسایه وی نشود و از وی زن نگیرد و به وی زن ندهد».[39]
و از امام صادق(ع) بیان شده که فرمود: «مساجد از همسایگانش که آن را زیارت نکردند، نزد آفریدگار گلایه کردند. پروردگار به آن ها وحی کرد: به عزت و جلالم پیمان که نمازشان را نپذیرم و عدل و داد آنها را دربین عموم آشکار نسازم و عفو و بخشش اینجانب به آنان نرسد و در بهشتم در مجاورت خود قرارشان ندهم».[40]
ب) آداب مسجد
1. آداب ورود به مسجد
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «هر کس بخواهد وارد مسجد گردد، موءدب و ادب وارد شود؛ چون مساجد، منزلهای آفریدگار و دوستداشتنیترین محلها پیش معبود میباشند».[41]
از اهل بیت(ع) آورده شده که فرمودهاند: «عالی آن میباشد که هنگام ورود به مسجد، شروع با پای راست وارد شوی و هنگام خروج، با پای چپ بیرون شوی».[42]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «لا تَدخُلِ المَسجِدَ إلاّ بِالطَّهارَة وَ مَن دَخلَ مَسجِداً بِغَیرِ الطَّهارَِةِ فَالمَسجِدُ خَصمُهُ؛[43] وارد مسجد نشو، مگر با پاکی، و هر که بدون آن وارد شود، مسجد معاند وی خواهد بود».
فاطمه زهرا(س) فرمود:
«پیامبر وقتی که درون مسجد می شد، اینگونه میفرمود: «بِسم اللهِ، اللَّهُم صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَاغفِر ذُنُوبی وَ افتَح أبوابَ رَحمَتِک؛ به اسم خدا، خدایا! بر محمد و آلش سلام بفرست، و گناهانم را ببخش و درهای عفو و بخشش خویش را برایم گشوده کن».[44]
2. آداب حضور در مسجد
امام درست گو(ع) فرمود: «هر گاه داخل مسجد شدی، ثنا و قدردانی پروردگار بگو و بر پیامبر صلوات بفرست».[45] رسول اکرم(ص) فرمود: «مساجد را گذرگاه قرار ندهید، مگر اینکه دو رکعت در آن نماز بخوانید».[46] امیرمؤمنان(ع) فرمود: «سنت این میباشد که هنگامی در مسجد مینشینی، رو به قبله باشی».[47] رسول خداوند(ص) فرمود: «ای اباذر! هر نشستی در مسجد بیهوده می باشد، مگر نماز قرائت یا این که بیان بیان کردن، پیدانش بودن و سؤال علمی کردن».[48]
در ذکر دیگری از آن حضرت آمده میباشد: «اِنَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآنِ؛[49] همانا مساجد برای قرآن سازه نهاده گردیدهاند».
طبق این ذکر، مساجد مکانی برای آشنایی، شناساندن و آموزش قرآن و حقایق آن و اجرای نرم افزارها و دستورهای آن باید باشد؛ چنان که در عصر رسول اکرم(ص) و امامان(ع) اینگونه بود.
بدین ترتیب بایستی مساجد را عملاً تکریم و احترام آنها را محافظت کنیم و درحد اقتدار از آنها سود برگیریم و از آنچه در شأن مساجد و منزلهای معبود وجود ندارد، بپرهیزیم.
در حدیثی از امام صادق(ع) آمده می باشد: «إنّما اُمِرْنا بِتَبزرگِ المَساجدِ لأنّها بُیوُتُ اللهِ فِی الأرض؛[50] ما مأمور به بزرگداشت مساجد گردیدهایم؛ چون مساجد، منزلهای آفریدگار در روی زمین به شمار میایند».
در مکان دیگر فرمود: هر که مسجد را گرامی و از افکندن آب دهن و بینی در آن غربت نماید، در روز قیامت در حالی به لقای الهی نائل گردد که خوشحال است و طومار اعمالش به دست راستش داده میگردد».[51]
3. شغل های ناروا در مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «جَنِّبُوا مَساجِدَکُم الشِّراءَ وَالبَیْعَ»؛[52] مساجد خویش را از دادوستد به دور نگهدارید».
رسول اکرم(ص) فرمود: «ورود به مسجد برای اشخاص جُنب و حایض، روا وجود ندارد».[53]
در ذکر دیگری فرمود: «حرف ناروا در مسجد، حسنات را می خورد؛ آن سیرتکامل که چهارپایان علفها را می خورند».[54]
و فرمود: «مَن اسمَ فِی المَسجدِ بِغَیرِ عُذرٍ إبتَلاهُ اللهُ بَلاءً لازَوالَ لَهُ؛[55] هر کس بدون عذر در مسجد بخوابد، پروردگار اورا به بلایی گرفتار مینماید که از در میان رفتنی وجود ندارد».
امیدمی باشد با فایدهگیری هر چه بیشتر از دستورهای پر ارزش مدرسه اهل بیت(ع)، روز به روز شاهد پررونقخیس شدن مساجد باشیم. انشاء الله
مسجد، نام جای و در لغت به معنای مکان سجده و عبادت است[1] و در اصطلاح، به مکانی گفته می شود که رده عبادت و خشوع میباشد. هر یک سری کلمه و واژه مسجد در خصوص چهار دیواری خاصی به کار میرود که برای عبادت ساخته شده است، ولی در اسلام همه زمین، تمیز و پاکیزه هست و می تواند سجدهگاه و مسجد مؤمن قرار گیرد.
فرستاده اکرم(ص) در حدیثی پس از ذکر فضیلت مسجد الحرام و مسجد الأقصی، به ابوذر فرمود: «حیثما ادرکتک الصلاة فصلِّ و الأرض لک مسجد؛[2] هر جا وقت نماز رسید، به عبارتی جا نماز بخوان که سرتاسر زمین برای تو مسجد میباشد».
واژه مسجد، با صیغههای گوناگون 29 توشه در قرآن به کار رفته و در بیشتر موردها، منظور مسجد الحرام هست که تحت عنوان اولیه مسجد روی زمین شناخته و برای عبادت عموم ساخته شده است:
) إِنّ أَوّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنّاسِ لَلّذی بِبَکّةَ مُتوشهَکًا وَ هُدًى لِلْعالَمینَ(؛[3]
«نخستین منزلای که برای عموم قرار داده گردیده است، منزلای میباشد در مکه که مایه برکت و هدایت برای جهانیان است».
مهمترین نقش مسجد، مرکزیت بخشیدن به عبادت مسلمانها است. مسجد محیطی، میباشد که بشر پلشت نباید وارد آن شود و فضا و زمین آن بایستی از هر سیرتکامل زشتی محفوظ باشد.
مسجد خلال مرکزیت برای عبادت، محلی برای نشانه دادن اتحاد و هماهنگی امّت و تمسّک جمعی به «حبل الله» چهت نیل به هدف ها الهی و انسانی، مرکزی برای حکومت و بعد از آن، مکانی برای آموختن و تعلّم بود.
درین نوشته، سعی بر این است که خلال شناخت بیشتر با جایگاه و آداب مسجد، وظایف شخص در قبال مسجد و نقش مفید آن را در معاش تبیین کنیم و گامی برای رونق بیشتر مساجد برداریم. انشاء الله
الف) منزلت مسجد
مسجد در تمدن اهل بیت(ع) مهمانمنزل آفریدگار در زمین، منزلت نزول خیرات و برکات آسمانی، منزل دوراندیشی و عبادت، عشق و علاقه و محبت، صفا و صمیمیت، ایثار و عفو، تجلیگاه پردیس در زمین و تفریحگاه موحّدان هست.[4]
فرستاده اکرم(ص)، در اولین گام برای تشکیل حکومت اسلامی، مسجد النبی را در مدینه مبناگذاری کرد که اول مقر علمی، سیاسی، اجتماعی و حکومتی اسلام به شمار آمد و تحت عنوان مرکز فراگیری معارف اسلامی حسینیه نصرت مشهد و آدم سازی و مرکز حکومت و سیاستگذاری شناخته شد.
1. منزل خدا
پروردگار متعال میفرماید:
)وَ أَنّ الْمَساجِدَ لِلّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللّهِ أَحَدًا([5]؛
«مساجد برای خداست. پس احدی را جز وی نخوانید»؛ یعنی کلیه چیز در مساجد برای خداست و مسجد بایستی مکان تبلیغ ارزشهای الهی باشد.
رسول آفریدگار(ص) فرمود: «در تورات درج شدهاست که: منزلهای اینجانب روی زمین، مساجد میباشند. آفرین به هر کس خویش را در منزلاش پاکیزه نماید و سپس برای دیدارم به منزلام بیاید. با خبر باشید بر صاحب خانه میباشد که میهمان را گرامی دارد؛ آنها که در تاریکیهای شب به مساجد می روند، بشارت باد بر آنان به نور براق در روز قیامت».[6]
امام راستگو(ع) فرمود: «بر شما باد به رفتن به مساجد؛ چون مساجد، منزلهای معبود در روی زمین هستند. هر کس پاکیزه وارد آنها گردد، خدا اورا از گناهانش منزه مینماید و اورا در زمره زائران خودش مینویسد. پس در مساجد بسیار نماز و دعا بخوانید.[7]
در حدیث قدسی آدرس حسینیه نصرت مشهد آمده است: «مساجد منزلهای اینجانب در زمین میباشند. مساجد برای اهل افق نورافشانی مینمایند؛ همان گونه که ستارگان برای اهل زمین میدرخشند».[8]
2. منزل پرهیزکاران
رسول خداوند(ص) فرمود: «المَسجِد بَیتُ کُلِّ تَقیٍ؛[9]
«مسجد، منزل هر پرهیزکار هست».
در حدیث دیگر فرمود:
«مساجد، منزل پرهیزکاران میباشد و کسی که مسجد منزلاش باشد، پروردگار آسایش، آرامش و عبور از صراط را برای وی ضمانت مینماید».[10]
3. منزل مؤمن
از رسول اکرم(ص) نقل گردیدهاست که فرمود: «المَسجِدُ بَیتُ کُلِّ مُؤمِنٍ؛[11] مسجد، منزل هر مؤمن می باشد».
4. رده پیامبران
فرستاده گرامی(ص) فرمود: «المَساجِدُ مَجالسُ الأنبیاءِ؛[12] مساجد، مقام پیامبران است».
5. برگزیدگان جای
فرستاده معبود(ص) فرمود: «خَیرُ البِقاعِ المَسجِدُ وَ شَرُّ البِقاعِ الأسواقُ؛[13] شایسته ترین جای ها مسجد میباشد و بدترین آنها بازار میباشد».
6. محبوبترین جای
امام علی(ع) فرمود: «هر کس بخواهد به مسجد وارد شود، باادب و ادب وارد گردد؛ زیرا مساجد، منزلهای خدا و دوست داستنیترین زمینها نزد خداست و محبوبترین شخص پیش خدا، کسی هست که اول از کلیه وارد مسجد و بعد از همه، از آن بیرون گردد».[14]
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نشستن در مسجد برای اینجانب عالی از نشستن در فردوس می باشد؛ چون در بهشت خشنودی خودم آماده می گردد و در مسجد خشنودی آفریدگار به دست می آید».[15]
و در ذکر دیگری فرمود: «أَحبُّ البِلاد اِلَی اللهِ رزرو حسینیه نصرت مشهد مَساجِدُها وَ أبغَضُ البِلادِ إِلَی اللهِ اَسواقُها؛[16] دوست داستنیترین جا پیش آفریدگار مساجد، و مبغوضترین زمین پیش معبود بازارها میباشند».
7. ساختن مسجد
ازآنجا که مساجد در اسلام مقام بسیار مهمی دارا هستند، بر ساختن و تعمیر مسجد تأکید متعددی گردیده است. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «مَن بَنی مَسجِداً وَلَو مَفحَصَ قَطاةٍ بَنَی اللهُ لَهُ بَیتاً فی الجَنَّةِ؛[17] هر کس مسجد بسازد، درصورتی که چه به اندازه خوابگاه مرغ سنگخوارهای باشد، معبود برای وی در فردوس منزلای میسازد».
اما زمانی ساختن مسجد نفیس میباشد و این همگی اجر دارااست که هدف از ایجاد کرد آن، اعلای واژه توحید و تبلیغ تمدن اسلام ناب و مدرسه پیامبران و امامان معصوم(ع) باشد؛ ولی در صورتیکه مقصود غیر الهی و شیطانی باشد، خیر فقط قیمت و ثوابی ندارد، بلکه خالق آن مؤاخذه گردد. از این رو، آفریدگار از اولی بانی مسجد در اسلام که مسجد قبا را تشکیل داد، به این شکل خاطر مینماید:
)لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التّقْوى مِنْ أَوّلِ یَوْمٍ أَحَقّ أَنْ تَقُومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبّونَ أَنْ یَتَطَهّرُوا وَ اللّهُ یُحِبّ الْمُطّهِّرینَ(؛[18]
«مسجدی که از روز آغاز بر طبق تقوا سازه گردیده، سزاوارتر میباشد که در آن به نماز قیام کنی؛ زیرا در این مسجد عده ای می باشند که دوست داراهستند منزه و پاک شوند و آفریدگار پاکیزگان را دوست داراست».
ولی پروردگار به اشخاصی که با هدف های دیگر مسجد ساختند، خیر صرفا ثوابی نمیدهد، بلکه با آنها به شدّت واکنش مینماید و آنها را منافق به شمار میآورد:
)وَ الّذینَ اتّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرارًا وَ کُفْرًا وَ تَفْریقًا بَیْنَ الْمُؤْمِنینَ وَ إِرْصادًا لِمَنْ حارَبَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنّ إِنْ أَرَدْنا إِلاّ الْحُسْنى وَ اللّهُ یَشْهَدُ إِنّهُمْ لَکاذِبُونَ( [19]؛
«منافقان عده ایاند که مسجدی ساختند شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد به مراد ضرر رساندن به پیامبر و مؤمنان و تقویت شرک و تشکیل داد تفرقه در بین مؤمنان و کمینگاه برای عده ای که باایمان و پیامبرش پیکار کرده بودند، و آن ها قول خیال مینمایند که نظری جز خیر نداشتهایم امّا خدا مدرک میدهد که لاف میگویند».
بعد از آن خدا اضافه مینماید:
) لا تَقُمْ فیهِ أبداً(؛
«هیچ وقت در آن مسجد نماز اقامه مکن یا این که هرگز در آن مسجد نایست».
از این آیه ها بر میاید که «مسجدسازی» باید مبنی بر تقوای الهی نهادگذاری شود و هدف این باشد که آفریدگار در آنجا عبادت و گرانقدر داشته خواهد شد و محل اجتماع اشخاصی باشد که علاقه دارا هستند به سوی خدا جنبش نمایند و خویش را تمیز و پاکیزه سازند و خودسازی نمایند و هدف ها الهی را در آنجا به ایفا درآورند. و مسجد بایستی مرکزی برای اجتماع و اتحاد مسلمانها باشد و عایدی اسلام و مسلمین در آن گزینه دقت قرار گیرد، خیر اینکه محلّ باندبازی و تفرقه و زیان رساندن به مسلمانها و موجب بدبینی به پروردگار باشد و در آن بی دینی و الحاد و کفر تقویت گردد.
در آیه دیگر، قرآن صریحاً می فرماید:
)ما کانَ لِلْمُشْرِکینَ أَنْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ فرمانرواِدینَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمحصولُهُمْ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ([20]؛
«مشرکان را نرسد که مساجد پروردگار را آباد نمایند، با آنکه خویش شاهد شرک خویشتناند؛ چه اینکه جاری ساختن آنها بیاجز و فسخ میباشد و خویش در دوزخ جاوداناند».
آنگاه میفرماید: )إِنّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ اْلآخِرِ وَ أَقامَ الصّلاةَ وَ آتَى الزّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلاّ اللّهَ فَعَسى أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدینَ[21](؛
«مسجدهای خداوند را فقط کسی آباد مینماید که به خدا و روز جزا ایمان دارااست، نماز به پا نماید، زکات دهد و جز از خداوند نترسد. باشد که آن ها از هدایت یافتگان باشند».
گروهی از مفسران معتقدند که منظور، عمران ظاهری وجود ندارد بلکه این واژه و کلمه بر عمران معنوی نیز دلالت دارااست که به عبارتی آباد نگاهداشتن مساجد و حضور در آنان برای ادای نماز و شغل های سودمند میباشد؛ چنان که میبدی در تفسیرش گفته است: «عمارت مسجد، وارد شدن و نشستن در آن میباشد و به قولی، بالا بردن بنای مسجد و پسندیده کردن آن و به قولی عمارت مسجد، عبادت کردن، نماز تلاوت و طواف در آن میباشد».[22] آیت الله مکارم شیرازی نیز میفرماید: «آیه مضمون وسیعی دارااست و کلیه کارها را شامل می گردد».[23] زمخشری نیز بعداز نقل هر دو حیث از رسول اکرم(ص) نقل مینماید که پروردگار فرمود: «إِنَّ بُیوتی فی ألارضِ المَساجِدَ، وَ أنَّ زُوّاری فیها عُمّارُها؛[24] مساجد، منزلهای اینجانب در زمین میباشند و فی مابین آبادکنندگان مساجد، همانا ملاقات کنندگان اینجانب قرار داراهستند».
8. آبادی معنوی مساجد
روزی پیامبر معبود(ص) خطاب به ابوذر فرمود: «در تعمیر و آبادانی مساجد تلاش کن که اجر آن از حوزه خدا، بهشت میباشد».
ابوذر پرسید: مساجد را چهگونه آباد کنیم؟
فرستاده(ص) فرمود: «در مساجد با صدای بلند سخن نگویید، سخن فسخ و سخن اشتباه نزنید و دادوستد و دادوستد نکنید. ای اباذر! تا در مسجد هستی، تلاش کن یاوه و بیهوده نگویی و در شرایطی که این یکسری دستور را رعایت نکردی، روز قیامت جز خویشتن را ملامت و سرزنش نکن».[25]
امام درست گو(ع) از فرستاده اکرم(ص) نقل مینماید که فرمود: «زیرا آفریدگار بزرگ و بلندمرتبه ببیند که اهل یک آبادی (شهر یا این که روستا) در نافرمانی وی زیادهروی کردهاند، البته در بین آنها سه بدن مسلمان (حقیقی) میباشد، خطاب فرماید: «ای گناهکاران و افرادی که از دستورهای اینجانب سر برتافتهاید! درصورتی که در میان شما مؤمنانی نبودند که با یکدیگر کریماند و با نمازگزاردنشان، زمین و مساجد من را آباد میگردانند، و در سحرگاهان استغفار مینمایند، عذابم را بر شما فرود میآوردم».
مرحوم نوری در پایین حدیث سابق الذکر مینویسد: «حدیث در این مضمون درست است که مراد از عمران مساجد، دایر نگاهداشتن آنها به وسیله نماز، دعا، خیال خدا، قرائت قرآن و جز اینهاست، خیر تعمیر و ترمیم سقف و دیوار آن».[26]
یک نکته
گاهی انسان نمیتواند در مسجد حضور یابد و به دلایلی می بایست فریضه نماز را در منزل بجا آورد. از این رو، در اسلام سفارش گردیدهاست که اتاقی را برای نماز و راز و نیاز تخصیص دهد؛ همانگونه که امروزه نمازخانههایی را در اداره ها، هواپیماها و .... تخصیص دادهاند. امام درست گو(ع) در طومارای به فردی به اسم مسمع نوشت: «دوست دارم که یکیاز اتاقهای رده را مسجد قرار دهی».[27] آن حضرت در حدیث دیگری فرمود: «علی(ع) در خانه خویش اتاقی را که خیر خرد بود و خیر تبارک، منحصر نمازش قرار داده بود».[28]
البته پرنور میباشد کهاین امر نباید موجب خواهد شد که آدم حضور کمتری در مساجد پیدا نماید. از اینرو، بر حضور در مساجد همگانی، به خصوص مساجدی که خصوصیت خاص داراهستند، بسیار تأکید و اجرهای متعددی برای نماز تلاوت در در آنها آورده شده است.
9. اثر ها رفتن به مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «اینجانب مَشی إلی المَسجِدِ، لَم یَضَع رِجلَهُ عَلی رَطبٍ وَلا یابِسٍ إلاّ سَبّحَت لَهُ الارضُ إلی الأرضینَ السابِعةَ؛[29] کسی که به طرف مسجد گام بردارد، پایش را بر خیس و خشکی نمیگذارد، جز آنکه زمین تا طبقه هفتمش برای وی تسبیح میگوید».
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «بشارت باد بر کسانی که در ظلمت شب به طرف مساجد می روند به نوری که در روز قیامت برای آن ها پیدا میشود».[30]
در ذکر دیگری فرمود: «هر که برای کمپانی در نماز جماعت به مسجدی رود، برای هر قدمی که بر میدارد، هفتاد هزار حسنه برایش نوشته خواهد شد و به به عبارتی اندازه درجاتش بالا رود و درصورتیکه در آن فعلا بمیرد، پروردگار هفتاد هزار فرشته بگمارد که در قبرش به دیدار وی فرایند و انیس تنهایی وی باشند و تازمانیکه برانگیخته گردد، برایش آمرزش بخواهند».[31]
10. حضور در مسجد
رسول اکرم(ص) به ابوذر فرمود: «ای اباذر! مادامی که تو در مسجد هستی، پروردگار در مقابل هر نفسی که میکشی، یک جايگاه در پردیس به تو عطا مینماید و ملائکه بر تو سلام میفرستند و برای تو برای هر نفس در مسجد، ده حسنه مینویسند و ده گناه از تو منزه مینمایند».[32]
و در حدیث دیگری فرمود: در مسجد به انتظار نماز نشستن، عبادت می باشد، مگر آنکه حدثی از وی سر زند ». پهنا شد: ای رسول معبود! حدث چیست؟ فرمود: «غایب بودن کردن».[33]
11. اجر نماز در مسجد
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «نماز در مسجد اینجانب (مسجد النبی(ص)) پیش معبود، متساوی ده هزار نماز در مساجد دیگر میباشد، مگر در مسجد الحرام که نماز در آن، معادل صد هزار رکعت میباشد».[34]
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «اجر نماز در بیتالمقدس، مساوی هزار رکعت نماز میباشد و نماز در مسجد اعظم (جامع)، موازی صد نماز میباشد و نماز در مسجد محله و فامیل ،اجر 25 رکعت نماز را دارد و در مسجد بازار، دوازده موازی نماز است و نماز در منزل، به اندازه یک نماز اجر دارااست».[35]
حضرت امام خمینی(ره) میفرماید:
«در شرع مقدس اسلام بسیار پیشنهاد گردیده است که نماز را در مسجد بخوانند و خوب از همه مسجدها، مسجد الحرام می باشد و آن گاه مسجد پیامبر اسلام(ص)، آن گاه مسجد کوفه، آنگاه مسجد بیت المقدس، آن گاه مسجد جامع هر شهر و آن گاه مسجد محله و بعد از مسجد محله، مسجد بازار می باشد».
و بعد از آن می فرماید: «زیاد رفتن به مسجد و رفتن به مسجدی که نمازگزار ندارد، مستحب هست و اهل یک محل مسجد چنانچه عذری نداشته باشد، مکروه میباشد در غیر مسجد نماز بخواند».[36]
12. بیتوجهی به مسجد
در حدیثی از رسول اکرم(ص) آمده میباشد که فرمود: «لا صَلاةَ لِجارِ المَسجِد إلاّ فی المَسجدِ؛[37] نمازی برای اهل یک محل مسجد وجود ندارد، مگر در مسجد».
در حدیث دیگر فرمود: «کسی که در مسجد ندای نماز را بشنود و بدون انگیزه از آن بیرون گردد، منافق است، مگر اینکه قصد برگشت داشته باشد».[38]
امام امت(ره) فرموده هست: «مستحب هست آدم با هر کس در مسجد حاضر نمی شود، غذا نخورد و در امور با وی مشورت نکند و همسایه وی نشود و از وی زن نگیرد و به وی زن ندهد».[39]
و از امام صادق(ع) بیان شده که فرمود: «مساجد از همسایگانش که آن را زیارت نکردند، نزد آفریدگار گلایه کردند. پروردگار به آن ها وحی کرد: به عزت و جلالم پیمان که نمازشان را نپذیرم و عدل و داد آنها را دربین عموم آشکار نسازم و عفو و بخشش اینجانب به آنان نرسد و در بهشتم در مجاورت خود قرارشان ندهم».[40]
ب) آداب مسجد
1. آداب ورود به مسجد
امیرمؤمنان(ع) فرمود: «هر کس بخواهد وارد مسجد گردد، موءدب و ادب وارد شود؛ چون مساجد، منزلهای آفریدگار و دوستداشتنیترین محلها پیش معبود میباشند».[41]
از اهل بیت(ع) آورده شده که فرمودهاند: «عالی آن میباشد که هنگام ورود به مسجد، شروع با پای راست وارد شوی و هنگام خروج، با پای چپ بیرون شوی».[42]
فرستاده اکرم(ص) فرمود: «لا تَدخُلِ المَسجِدَ إلاّ بِالطَّهارَة وَ مَن دَخلَ مَسجِداً بِغَیرِ الطَّهارَِةِ فَالمَسجِدُ خَصمُهُ؛[43] وارد مسجد نشو، مگر با پاکی، و هر که بدون آن وارد شود، مسجد معاند وی خواهد بود».
فاطمه زهرا(س) فرمود:
«پیامبر وقتی که درون مسجد می شد، اینگونه میفرمود: «بِسم اللهِ، اللَّهُم صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَاغفِر ذُنُوبی وَ افتَح أبوابَ رَحمَتِک؛ به اسم خدا، خدایا! بر محمد و آلش سلام بفرست، و گناهانم را ببخش و درهای عفو و بخشش خویش را برایم گشوده کن».[44]
2. آداب حضور در مسجد
امام درست گو(ع) فرمود: «هر گاه داخل مسجد شدی، ثنا و قدردانی پروردگار بگو و بر پیامبر صلوات بفرست».[45] رسول اکرم(ص) فرمود: «مساجد را گذرگاه قرار ندهید، مگر اینکه دو رکعت در آن نماز بخوانید».[46] امیرمؤمنان(ع) فرمود: «سنت این میباشد که هنگامی در مسجد مینشینی، رو به قبله باشی».[47] رسول خداوند(ص) فرمود: «ای اباذر! هر نشستی در مسجد بیهوده می باشد، مگر نماز قرائت یا این که بیان بیان کردن، پیدانش بودن و سؤال علمی کردن».[48]
در ذکر دیگری از آن حضرت آمده میباشد: «اِنَّما نُصِبَتِ المَساجِدُ لِلقُرآنِ؛[49] همانا مساجد برای قرآن سازه نهاده گردیدهاند».
طبق این ذکر، مساجد مکانی برای آشنایی، شناساندن و آموزش قرآن و حقایق آن و اجرای نرم افزارها و دستورهای آن باید باشد؛ چنان که در عصر رسول اکرم(ص) و امامان(ع) اینگونه بود.
بدین ترتیب بایستی مساجد را عملاً تکریم و احترام آنها را محافظت کنیم و درحد اقتدار از آنها سود برگیریم و از آنچه در شأن مساجد و منزلهای معبود وجود ندارد، بپرهیزیم.
در حدیثی از امام صادق(ع) آمده می باشد: «إنّما اُمِرْنا بِتَبزرگِ المَساجدِ لأنّها بُیوُتُ اللهِ فِی الأرض؛[50] ما مأمور به بزرگداشت مساجد گردیدهایم؛ چون مساجد، منزلهای آفریدگار در روی زمین به شمار میایند».
در مکان دیگر فرمود: هر که مسجد را گرامی و از افکندن آب دهن و بینی در آن غربت نماید، در روز قیامت در حالی به لقای الهی نائل گردد که خوشحال است و طومار اعمالش به دست راستش داده میگردد».[51]
3. شغل های ناروا در مسجد
امام راست گو(ع) فرمود: «جَنِّبُوا مَساجِدَکُم الشِّراءَ وَالبَیْعَ»؛[52] مساجد خویش را از دادوستد به دور نگهدارید».
رسول اکرم(ص) فرمود: «ورود به مسجد برای اشخاص جُنب و حایض، روا وجود ندارد».[53]
در ذکر دیگری فرمود: «حرف ناروا در مسجد، حسنات را می خورد؛ آن سیرتکامل که چهارپایان علفها را می خورند».[54]
و فرمود: «مَن اسمَ فِی المَسجدِ بِغَیرِ عُذرٍ إبتَلاهُ اللهُ بَلاءً لازَوالَ لَهُ؛[55] هر کس بدون عذر در مسجد بخوابد، پروردگار اورا به بلایی گرفتار مینماید که از در میان رفتنی وجود ندارد».
امیدمی باشد با فایدهگیری هر چه بیشتر از دستورهای پر ارزش مدرسه اهل بیت(ع)، روز به روز شاهد پررونقخیس شدن مساجد باشیم. انشاء الله
سوالات مهم درباره حسینیه نصرت مشهد؛ راهنمای انتخاب، رزرو و برگزاری مراسم