مسجد تاریخانه در جنوب شرقی دامغان حسینیه نصرت مشهد واقع گردیده و یکی شایسته ترین مثالهای مساجد اول در کشور ایران و کهنترین بناهای بعد از اسلام میباشد. درباره تاریخانه و مجال ایجاد کرد بنای نخستین آن، صاحب و مالکنظران بخش اعظمی دعوا کردهاند. تالیف کننده مرآه البلدان، امر ایجاد کرد تاریخانه را به امیرالمؤمنین علی(ع) نسبت داده و آندره گدار،آدرس حسینیه نصرت مشهد تاریخ تشکیل داد این سازه را وسط قرن دوم هجری بیان نموده است. آرتور پوپ، ساخته شدن این مسجد را در بین سالهای ۱۳۰ تا ۱۷۰ هجری دانسته و محمد کریم ومهربان پیرنیا تاریخ تشکیل داد آن را حدود ۱۵۰ هجری می داند.
در وجه تسمیه این سازه گفتهاند که تاری شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد به معنای خداست و تاریخانه یعنی رزرو حسینیه نصرت مشهد خدای منزل. گردآوریای بر این باورند کهاین مسجد تا قبل از اینً آتشکده بوده و بعداز اشراف اعراب، آن را ناریمنزل خواندهاند و آن گاه به تاریخانه به شهرت رسیده است.
در طی تجدید بنا مسجد در قرن سیزدهم هجری، به مکان طاقهای مازهدار (بیضوی) اساسی که اکثر وقت ها فرو ریخته بودند، طاقهای نوکتیز جناغی سازه شدند، هر یکسری که در نصیبهایی از سازه، مثالهایی از طاقهای مازهدار اول دیده می شود.
سازه بر تعریف مؤلف مرآه البلدان، در قرن سیزدهم هجری قمری، فقط یک سری ردیف از این سازه مانده بود. مولف تاریخ قومس یادآور میشود که میرزا آقا عاملی، از وعاظ دامغانی، با یاری مالی عموم، طاقهای مسجد را مرمت کرد؛ البته دراین نوسازی، موقعیت نخستین طاقها را تکرار نکردند و آن ها را به نحوه بی آلایش در آن زمان ساختند. وی می گوید که از سوی شمال غربی، سه دهانه رو به جنوب شرقی و پنج دهانه دیگر به شبستانهایی گشوده میگردیده که اینک وخیم گردیدهاند.
تاریخانه دامغان، یک کدام از سابقترین ساختمانها در طریق خراسانی میباشد. توشه سازه به شدت ذیل تأثیر معماری ساسانی و ساختمانها و کاخهای سروستان و فیروزآباد میباشد. نقشه ساختمان بر مبنا به عبارتی شبستان ردیفدار میباشد که بعد ها در آن تغییراتی دادهاند؛ برای مثال، دهانه میانی در شبستان جنوبی، برتر و گرانقدرخیس شدهاست. نمای مسجد نیز دگرگون گردیدهاست و قوسهای مازهدار(بیضوی) طاقها به قوسهای تیزهدار (جناغی) تبدیل شدهاند. ولی پاکارقوسها (جایی که طاق استارت میگردد)، تغییری نیافته میباشد. هنوز قوسهای مازهدار(بیضوی) سابق، در ساختمان چشم می گردد که نماد دهنده اصالت آن میباشد.
اگرچه بخشی از ساختمان اساسی نوسازی گردیده و طبیعتا در بازه زمانی حدود ۹۰۰ سال وخیم گردیده، آن قدر دست نخورده مانده که چگونگی خویش را نماد می دهد. طرح اساسی آن به مدل صحن مرکزی میباشد: یک صحن بلندمرتبه حدوداً چهارگوش و در گرداگرد آن رواقهایی با طاق ضربی روی ردیفهای مدور.
صحن این مسجد ۷۲/۲۶ متر ارتفاع و۷۲/۲۵ متر پهنا دارااست که بدور تا به دور آن را رواقهایی فرا گرفته میباشد. بنابراین که ۲۲ دهانه طاق بهاین صحن گشوده میشود. ورودی این مسجد، از جبهه طولی شرق میباشد. پوشش مسجد، با طاقهای گهوارهای بر روی قوسها و ردیفهای مستحکم انجام شده میباشد. امروزه طاقهای گهوارهای مسجد فرو ریختهاند، اما در صورت مهم قابل مقایسه با طاقهای گهوارهای مسجد جامع فهرج بودهاند. برای حفظ طاقها، ردیفهای عظیمی از خشت بر پا گردیده که بوسیله قوسهایی به همدیگر و به دیوار وصل گردیدهاند. بر روی این قوسها نیز دیواری به بلندی یک متر ساخته و آنگاه طاق گهوارهای را بر آن سوار کردهاند. قوسهای بالای ردیفها به طور بیضی از خشت ساخته و در صدر به آرامی شکسته گردیدهاند. برای محافظت تعادل و اتصال سفت قوسها به ردیف از قطعات چوب مستعمل میباشد. دهانه طاقی که در راس رواق به سمت قبله قرار میگرفته، از دهانههای دیگر عریضخیس و رفیعتر تشکیل شده و بیان کنده روند نخستین صورتگیری تراس در مساجد شبستانی کشورایران میباشد. براین اساس، ضمن تداوم سنت معماری عصر ساسانی، به راس جایی که محراب و منبر در آن جای دارد، مداقه خاصی شدهاست.
ردیفهای این مسجد، مدور به قطر ۱۶۰ سانتیمتر و اطراف ۹/۴ تا ۹۷/۴ متر میباشد و طول آن از سطح زمین تا محلی که طاق بر آن توکل دارااست، ۲۸۴ سانتیمتر و تا پشت بام ۶ متر میباشد. هر ضلع از آجرهای مربع این ردیفها ۳۴ و ضخامت آنها ۷/۵ سانتیمتر میباشد که به تبعیت از آجرچینی زمان اشکانی و ساسانی، متوالی به طور افقی و عمودی روی هم چیده گردیدهاند. همینطور، این ردیفها تماما قابل مقایسه با ردیفهایی میباشد که در تپه حصار دامغان، از یک کاخ ساسانی خاکبرداری گردیدهاست. نصیب زیر بعضا از این ردیفها، (در کاخ ساسانی) که از آجرهای مربع ۳۵ ×۳۵×۸ سانتیمتر درست شده، علامت میدهد که آجرها پشت سرهم به طور عمودی و افقی به قطر ۷۹/۱ متر روی هم قرار گرفتهاند و با تمرکز در بعد ها آنها، میاقتدار اندک تفاوت فی مابین این دو سازه را به خیر و خوبی روئت کرد.
در قسمت غربی مسجد، بناهای متعلقای وجود داشته که امروزه کاملا از میان رفتهاند؛ مثلا این بقایا میاقتدار به یک مناره با مدت چهارگوش اشاره نمود. مسجد تاریخانه دامغان، جزء اولیه مساجد جمهوری اسلامی ایران میباشد که در آن، مناره تاسیس شده است. این مناره که در کنار مسجد بوده، ۵/۶ متر مربع حجم داشته میباشد. ایجاد کرد این مناره قادر است به تأثیر از مناره مساجد عراق باشد، هرچند ممکن میباشد آنها خویش از معماری عصر ساسانی تأثیر پذیرفته باشند.
در کنار این مناره، در عصر سلجوقی، مناره دایرهصورت دیگری تشکیلشده که دارنده کتیبهای به خط کوفی شامل نشانهها قرآنی بوده که به اسم بانی آن، بختیار، فرزند محمد در تاریخ ۴۲۰ هجری اسمگذاری شدهاست. طول کنونی این مناره، ۲۶ متر میباشد و ۸۶ پله داراست. دور و بر آن در زیر ۱۳ متر میباشد که بهتدریج از آن کاسته میگردد و در صدر به ۸/۶ متر میرسد. آجرهایی که در ساختمان این مناره به عمل رفته، ۴ تا ۵/۴ سانتیمتر قطر و ۲۲ سانتیمتر ارتفاع داراهستند و آجرهایی که در تزیینات فرنگی مستعمل، به ارتفاع و پهنا ۱۷ یا این که ۵/۱۷ و ضخامت ۵/۳ سانتیمتر میباشد.
مسجد تاریخانه در جنوب شرقی دامغان حسینیه نصرت مشهد واقع گردیده و یکی شایسته ترین مثالهای مساجد اول در کشور ایران و کهنترین بناهای بعد از اسلام میباشد. درباره تاریخانه و مجال ایجاد کرد بنای نخستین آن، صاحب و مالکنظران بخش اعظمی دعوا کردهاند. تالیف کننده مرآه البلدان، امر ایجاد کرد تاریخانه را به امیرالمؤمنین علی(ع) نسبت داده و آندره گدار،آدرس حسینیه نصرت مشهد تاریخ تشکیل داد این سازه را وسط قرن دوم هجری بیان نموده است. آرتور پوپ، ساخته شدن این مسجد را در بین سالهای ۱۳۰ تا ۱۷۰ هجری دانسته و محمد کریم ومهربان پیرنیا تاریخ تشکیل داد آن را حدود ۱۵۰ هجری می داند.
در وجه تسمیه این سازه گفتهاند که تاری شماره تلفن حسینیه نصرت مشهد به معنای خداست و تاریخانه یعنی رزرو حسینیه نصرت مشهد خدای منزل. گردآوریای بر این باورند کهاین مسجد تا قبل از اینً آتشکده بوده و بعداز اشراف اعراب، آن را ناریمنزل خواندهاند و آن گاه به تاریخانه به شهرت رسیده است.
در طی تجدید بنا مسجد در قرن سیزدهم هجری، به مکان طاقهای مازهدار (بیضوی) اساسی که اکثر وقت ها فرو ریخته بودند، طاقهای نوکتیز جناغی سازه شدند، هر یکسری که در نصیبهایی از سازه، مثالهایی از طاقهای مازهدار اول دیده می شود.
سازه بر تعریف مؤلف مرآه البلدان، در قرن سیزدهم هجری قمری، فقط یک سری ردیف از این سازه مانده بود. مولف تاریخ قومس یادآور میشود که میرزا آقا عاملی، از وعاظ دامغانی، با یاری مالی عموم، طاقهای مسجد را مرمت کرد؛ البته دراین نوسازی، موقعیت نخستین طاقها را تکرار نکردند و آن ها را به نحوه بی آلایش در آن زمان ساختند. وی می گوید که از سوی شمال غربی، سه دهانه رو به جنوب شرقی و پنج دهانه دیگر به شبستانهایی گشوده میگردیده که اینک وخیم گردیدهاند.
تاریخانه دامغان، یک کدام از سابقترین ساختمانها در طریق خراسانی میباشد. توشه سازه به شدت ذیل تأثیر معماری ساسانی و ساختمانها و کاخهای سروستان و فیروزآباد میباشد. نقشه ساختمان بر مبنا به عبارتی شبستان ردیفدار میباشد که بعد ها در آن تغییراتی دادهاند؛ برای مثال، دهانه میانی در شبستان جنوبی، برتر و گرانقدرخیس شدهاست. نمای مسجد نیز دگرگون گردیدهاست و قوسهای مازهدار(بیضوی) طاقها به قوسهای تیزهدار (جناغی) تبدیل شدهاند. ولی پاکارقوسها (جایی که طاق استارت میگردد)، تغییری نیافته میباشد. هنوز قوسهای مازهدار(بیضوی) سابق، در ساختمان چشم می گردد که نماد دهنده اصالت آن میباشد.
اگرچه بخشی از ساختمان اساسی نوسازی گردیده و طبیعتا در بازه زمانی حدود ۹۰۰ سال وخیم گردیده، آن قدر دست نخورده مانده که چگونگی خویش را نماد می دهد. طرح اساسی آن به مدل صحن مرکزی میباشد: یک صحن بلندمرتبه حدوداً چهارگوش و در گرداگرد آن رواقهایی با طاق ضربی روی ردیفهای مدور.
صحن این مسجد ۷۲/۲۶ متر ارتفاع و۷۲/۲۵ متر پهنا دارااست که بدور تا به دور آن را رواقهایی فرا گرفته میباشد. بنابراین که ۲۲ دهانه طاق بهاین صحن گشوده میشود. ورودی این مسجد، از جبهه طولی شرق میباشد. پوشش مسجد، با طاقهای گهوارهای بر روی قوسها و ردیفهای مستحکم انجام شده میباشد. امروزه طاقهای گهوارهای مسجد فرو ریختهاند، اما در صورت مهم قابل مقایسه با طاقهای گهوارهای مسجد جامع فهرج بودهاند. برای حفظ طاقها، ردیفهای عظیمی از خشت بر پا گردیده که بوسیله قوسهایی به همدیگر و به دیوار وصل گردیدهاند. بر روی این قوسها نیز دیواری به بلندی یک متر ساخته و آنگاه طاق گهوارهای را بر آن سوار کردهاند. قوسهای بالای ردیفها به طور بیضی از خشت ساخته و در صدر به آرامی شکسته گردیدهاند. برای محافظت تعادل و اتصال سفت قوسها به ردیف از قطعات چوب مستعمل میباشد. دهانه طاقی که در راس رواق به سمت قبله قرار میگرفته، از دهانههای دیگر عریضخیس و رفیعتر تشکیل شده و بیان کنده روند نخستین صورتگیری تراس در مساجد شبستانی کشورایران میباشد. براین اساس، ضمن تداوم سنت معماری عصر ساسانی، به راس جایی که محراب و منبر در آن جای دارد، مداقه خاصی شدهاست.
ردیفهای این مسجد، مدور به قطر ۱۶۰ سانتیمتر و اطراف ۹/۴ تا ۹۷/۴ متر میباشد و طول آن از سطح زمین تا محلی که طاق بر آن توکل دارااست، ۲۸۴ سانتیمتر و تا پشت بام ۶ متر میباشد. هر ضلع از آجرهای مربع این ردیفها ۳۴ و ضخامت آنها ۷/۵ سانتیمتر میباشد که به تبعیت از آجرچینی زمان اشکانی و ساسانی، متوالی به طور افقی و عمودی روی هم چیده گردیدهاند. همینطور، این ردیفها تماما قابل مقایسه با ردیفهایی میباشد که در تپه حصار دامغان، از یک کاخ ساسانی خاکبرداری گردیدهاست. نصیب زیر بعضا از این ردیفها، (در کاخ ساسانی) که از آجرهای مربع ۳۵ ×۳۵×۸ سانتیمتر درست شده، علامت میدهد که آجرها پشت سرهم به طور عمودی و افقی به قطر ۷۹/۱ متر روی هم قرار گرفتهاند و با تمرکز در بعد ها آنها، میاقتدار اندک تفاوت فی مابین این دو سازه را به خیر و خوبی روئت کرد.
در قسمت غربی مسجد، بناهای متعلقای وجود داشته که امروزه کاملا از میان رفتهاند؛ مثلا این بقایا میاقتدار به یک مناره با مدت چهارگوش اشاره نمود. مسجد تاریخانه دامغان، جزء اولیه مساجد جمهوری اسلامی ایران میباشد که در آن، مناره تاسیس شده است. این مناره که در کنار مسجد بوده، ۵/۶ متر مربع حجم داشته میباشد. ایجاد کرد این مناره قادر است به تأثیر از مناره مساجد عراق باشد، هرچند ممکن میباشد آنها خویش از معماری عصر ساسانی تأثیر پذیرفته باشند.
در کنار این مناره، در عصر سلجوقی، مناره دایرهصورت دیگری تشکیلشده که دارنده کتیبهای به خط کوفی شامل نشانهها قرآنی بوده که به اسم بانی آن، بختیار، فرزند محمد در تاریخ ۴۲۰ هجری اسمگذاری شدهاست. طول کنونی این مناره، ۲۶ متر میباشد و ۸۶ پله داراست. دور و بر آن در زیر ۱۳ متر میباشد که بهتدریج از آن کاسته میگردد و در صدر به ۸/۶ متر میرسد. آجرهایی که در ساختمان این مناره به عمل رفته، ۴ تا ۵/۴ سانتیمتر قطر و ۲۲ سانتیمتر ارتفاع داراهستند و آجرهایی که در تزیینات فرنگی مستعمل، به ارتفاع و پهنا ۱۷ یا این که ۵/۱۷ و ضخامت ۵/۳ سانتیمتر میباشد.
سوالات مهم درباره حسینیه نصرت مشهد؛ راهنمای انتخاب، رزرو و برگزاری مراسم